دکتر حسن ذوالفقاری: در ویرایش «روش خودم» وجود ندارد!

دکتر حسن ذوالفقاری در سال ۱۳۴۵ در دامغان به دنیا آمد. او اکنون مدرس و عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس است. از دکتر ذوالفقاری تاکنون «دایره‌المعارف داستان‌های فارسی» و «فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی» چاپ شده است و در کارنامه‌اش تالیف ۲۵ عنوان کتاب درسی و ۲۰ عنوان کتاب غیردرسی دارد. وی در مصاحبه‌ای که به دلیل پایان دوره‌ی ویرایش او در شهرکتاب صورت گرفته از کم‌توجهی به زبان فارسی می‌گوید.

 – دوره‌ی آموزش ویراستاری رو به پایان است آیا شما پیشنهادی برای بهتر شدن این دوره آموزشی دارید؟

کلاس بسیار آزاد بود و به نظرم باید ضابطه‌مندتر باشد و مانند کلاس­های دانشگاهی باشد تا نتیجه بگیرند؛ درحالی‌که این‌جا دانشجویان به صورت تفننی از کلاس استفاده می­کنند و اگر قبل از ثبت‌نام از متقاضیان مصاحبه گرفته شود، بهتر است.

– به نظر شما درست نوشتن مختص قشر خاصی است؟

نگارش یا درست‌‌نویسی مهارت شهروندی است و همه‌ی افراد به آن نیازمندند و آموزشی است که باید با کمک شهرکتاب، صدا و سیما و فرهنگستان فراگیرتر هم بشود. افراد تحصیل‌کرده، کسانی که می‌خواهند بنویسند، ترجمه کنند یا حتا خوانندگان، همه نیاز به آموزش درست‌نویسی دارند.

– آیا برای آموزش درست‌نویسی تنها راه، شرکت در کلاس‌های آزاد است؟

راه­های دیگری هم هست؛ مثلا می‌توان مسابقاتی با مشارکت صدا و سیما، مطبوعات، مکان‌های فرهنگی برگزار کرد، می‌توان نکته‌های مهم و یا آسیب‌ها را مشخص کرد. مشکلات زبانی مشخص و شناخته شده هستند. باید صدا و سیما برنامه­های نمایشی و آموزشی به صورت میان برنامه تهیه کند و به طور مداوم به نمایش بگذارد.

– اگر صدا و سیما تمایل به همکاری نداشته باشد آیا راه دیگری برای آموزش هست؟

من پرمخاطب­‌ترین رسانه را مثال زدم والا از طریق مطبوعات هم می‌توان اطلاع‌رسانی کرد. به ‌نظرم اگر نشستی با عنوان «زبان و مطبوعات» داشته باشیم، بنده می­توانم گزارشی از طرح خود را با نام «الگوهای غیر معیار در زبان مطبوعات» ارائه دهم. ما می­توانیم از اصحاب رسانه بخواهیم هر روز قسمت کوچکی از روزنامه را به درست‌نویسی اختصاص بدهند.

– پیشنهاد شما چقدر ممکن است مورد استقبال قرار بگیرد؟

حتما استقبال می‌شود چون نیاز نیست که هر روزه باشد و هفته‌ای یک یا دوبار هم کافی است و در درازمدت بسیار موثر است. فایده‌ی این کار این است که شمارگان روزنامه زیاد است و نکته ذکر شده بسیار کوتاه است و جنبه‌ی درسی ندارد و با چندبار دیدن در روزنامه شخص یاد می‌گیرد و همان روزنامه‌ای که این درست‌نویسی‌ها را منتشر می‌کند اگر خودش هم در مطالبش دچار این اشتباه شده باشد مخاطبان از آن روزنامه ایراد خواهند گرفت و پس خود آن روزنامه هم مجبور خواهد شد که در نوشتن مطالبش دقت کند و با گذشت زمان این یک فرهنگ می‌شود. در ابتدا ممکن است زیاد دیده نشود ولی در درازمدت بسیار مفید خواهد بود. به هرحال باید برای زبان فارسی هزینه کنیم چون مهم‌تر از زبان فارسی چیزی نیست. وزارت ارشاد به محتوای کتاب‌ها اشکال می‌گیرد ولی به زبان آن­ها اهمیت نمی‌دهد؛ در حالی‌که اگر روی این مبحث هم حساسیت داشته باشد خیلی موثر است. بررسی کتاب باید شامل تمام جنبه‌های علمی، زبانی و فنی باشد و تنها بر روی مسائل خاصی تمرکز نکند.

– داستان‌نویسان جوان از اصطلاحات رایج بین جوان‌ها استفاده می­کنند، این خود باعث تغییر در زبان یا زایش­های زبانی است آیا نباید این تغییرات زبانی را پذیرفت؟

فرایند زایش زبانی و مساله‌ی آسیب­های زبانی دو مقوله است. ما از تحولات زبانی در حد معقول استقبال می­کنیم و این تحولات را به نفع زبان می­دانیم اما انباشتن زبان از اصطلاحات کوچه بازاری و ناپخته و زبان به قول مرحوم خانلری «یاجوج و ماجوج»را نمی­پذیریم و نباید اجازه دهیم به اسم نوآوری، زبان را تضعیف کند. به نسل‌های جدید باید نقد زبانی را گوشزد بکنیم. باید جلساتی باشد که نویسنده داستان‌اش را بخواند و استادان مسلط زبان داستان را از منظر نگارش نقد کنند. البته این نقد باید از ابعاد مختلف صورت بگیرد. ما الان باید ویرایش را جدی بگیریم و باید برای نویسنده یا مترجم کارگاه‌های کوتاه یک‌روزه یا نشست­هایی بگذاریم. این کارگاه­ها برای نوشتن از ضروریات است.

– پس این فرهنگ‌سازی باید ابتدا بین نویسندگان و مترجمان و افراد خاص جامعه صورت بگیرد و بعد به عموم منتقل شود؟

نویسندگان، اصحاب‌رسانه، مترجمان و مردم بر اساس اولویت­ها باید همگی آموزش ببینند .برای هرکدام جدا باید آموزش داده شود. مثلا باید یک جلسه برای کل ناشران گذاشت تا اهمیت ویرایش زبان را در نشر بهتر بدانند و برای‌شان جا بیفتد که باید قبل از نشر کتاب‌های‌شان را به ویراستار بسپارند. ناشری که سالی ۲۰۰ کتاب چاپ می‌کند حتما باید کتاب‌های‌اش ویراستاری شود. نباید ارشاد اجازه دهد کتابی بی‌نام ویراستار چاپ شود.

– در برخی کتاب‌ها نام ویراستار هست ولی وقتی کتاب را می‌خوانیم ویرایشی صورت نگرفته و غلط‌های ویراستاری فراوان دارد. پس مشکل فقط این نیست که اسم ویراستار باشد به‌نظرتان در این موارد باید چه کرد؟

گاه ویرایش انجام نمی‌شود ولی گاهی هم ویراستار بلد نیست که ویراستاری بکند و می‌گویند که با روش خودم ویرایش را انجام می‌دهم. ما در ویرایش، «روش خودم» نداریم و همه باید پیرو فرهنگستان باشیم ویرایش مانند رسم‌الخط فارسی که نیست که هر کسی شیوه‌ی خودش را داشته باشد اینها نکته‌هایی است که ارشاد باید به آن توجه کند و باید ویراستارانی داشته باشد که بر کار کتاب‌ها که ویرایش شده نظارت کنند.

– به ‌نظرتان فرهنگستان در این فرهنگ‌سازی چقدر می‌تواند موثر باشد؟

من فکر می‌کنم فرهنگستان به وظیفه و نقش قانونی و تواناییهای بالقوه ­ای که دارد، هنوز عمل نکرده و از مسائل زبانی جامعه عقب است. شاید فرهنگستان‌ فعالیت‌های زیادی داشته باشد ولی همه آنها در راه پیشرفت زبان فارسی نیست؛ مثلاهزینه‌ای که برای تدوین دانشنامه صرف می‌شود،با توجه به وجود چندین موسسه­ی دایره­المعارف با عملکرد موفق، خوب است ولی کار اصلی فرهنگستان نیست. وقتی ما زبان محاوره و نوشتاری‌مان هنوز مشکلش حل نشده چطور می‌توان به بقیه مسائل رسیدگی کرد. درجایی‌که وبلاگ‌ها و سایت‌های خبری هر لحظه مطالب جدیدی را در دنیای مجازی عرضه می‌کنند و مخاطبان زیادی هم دارند و اگر اصلاح زبانی در اطلاع‌رسانی صورت نگیرد ما در آینده دچار مشکل می‌شویم، پرداختن به کارهای دیگر ظلم در حق زبان فارسی است. فرهنگستان باید منطبق و به‌روز با مسائل زبانی جامعه برخورد کند نه اینکه مثلا ۱۰ سال از یک مسئله زبانی بگذرد و بعد تازه فرهنگستان به این فکر بیفتد که مشکل را باید حل کرد یا واژه جایگزینی را باید انتخاب کرد. نکته‌ی دیگر این‌که فرهنگستان از امکانات قانونی‌اش استفاده نمی‌کند تا واژه‌ای را که برابر گزینی کرده جا بیندازد و واژه سال‌ها طول می‌کشد تا جایگزین شود و دلیل آن شاید منفعل بودن فرهنگستان‌ باشد. فرهنگستان باید در زیر و بم و اجزای جامعه‌ی زبانی حضور کامل داشته باشد و بخش­هایی داشته باشد که به کار مطبوعات و کتاب‌ها نظارت کامل کند و دائم با وزارت ارشاد در تماس و تبادل اطلاعات باشد. در حال حاضر ارتباط فرهنگستان تصادفی، گه‌گاهی، توصیه­ای و غیرمنظم است.

– به‌نظرتان نباید متولیانی باشند که این دوره‌ها را با هزینه بسیار پایین یا گاهی مجانی برای افراد بگذارد؟

این وظیفه‌ی فرهنگستان است که دوره‌های کوتاه‌مدت یا بلندمدت بگذارد و باید خود فرهنگستان متولی این کار باشد.

– به نظرتان بهتر نیست ابتدا درست‌نویسی و آیین نگارش آموخته شود و بعد ویراستاری؟

هریک هدف و کارکرد خاصی دارد. در ویرایش فرض بر این است که نویسنده‌ای بر نوشتن تسلط دارد و می‌خواهد نوشته­های خودش را ویرایش و اصلاح بکند. نوشتن هم سطوح دارد؛ مثلا نوشتن پیشرفته زمانی است که شخص ویراستار هم شده و باید اگر می‌خواهد سطح خود را در نوشتن بالاتر ببرد نگارش پیشرفته را هم یاد بگیرد. باید دید هدف چیست و مخاطب چه‌کسی است به نظرم با یک مصاحبه قبل از کلاس تمام این مشکلات حل می­ شود.

برگرفته از: پایگاه اطلاع رسانی موسسه شهر کتاب

  • 0

    Overall Score

  • ‎رتبه‌بندی خوانندگان‫:‬0 Votes

هم‌رسانی

احتمالا به این‌ها نیز علاقه‌مندید:

دیدگاه شما چیست؟

Your email address will not be published. Required fields are marked *