زبانِ فارسی از آشوب تا سامان

١ . درآمد

زبان ِ فارسی یا فارسی‌ی ِ دَری، ستون ِ استوار ِ تاریخ و فرهنگ و شناختْ‌نامه‌ی ِ ایرانیان، افغانان، تاجیکان و برخی تیره‌های فارسی‌زبان در دیگرْ کشورهای آسیای ِ باختری و میانه و نیز آسیای ِ کهین و سرمایه‌ی ِ مشترک ِ معنوی‌ی ِ ملّت‌ها و تیره‌های یاد کرده است. این زبان، شاخه‌ای از زبان‌های ایرانی ست که خود به شاخه‌ی ِ بزرگ‌تر ِ گروه ِ زبان‌های هند- و- ایرانی می‌پیوندد و در کلیدْواژه‌های زبانْ‌شناختی، از آن به نام ِ فارسی‌ی ِ نو یاد می‌شود (در برابر ِ فارسی‌ی ِ باستان / کهن، زبان ِ روزگار ِ هخامنشیان که نوشته‌های اندک‌شماری به خطّ ِ میخی از آن بر جا مانده است و فارسی‌ی ِ میانه، در دو شاخه‌ی ِ زبان ِ روزگار پارتیان/ اشکانیان/ پهلویک / پهلوی‌ی ِ شمالی / پهلوی‌ی اشکانی / پارتی و زبان ِ دوران ِ ساسانیان/ پارسیک / پهلوی‌ی ِجنوبی / پهلوی‌ی ِ ساسانی، که شمار ِ بیشتری سنگْ‌نوشته و کتاب به دبیره / خطّ پهلوی، از آن در دست داریم.)

این زبان (فارسی) در زمان ساسانیان، همچون گویشی از زبان ِ رایج ِ روزگار (پهلوی) و همانا با تاثیرپذیری از دیگرْ زبان‌های ِ کهن ِ ایرانی شکل‌گرفت [۱] و به تدریج نیرومند شد و در دوران ِ پس از اسلام، با از رواج افتادن ِ زبان پهلوی، به صورت زبان مشترک رایج در ایران و سرتاسر سرزمین‌ها و تیره‌های ایرانی (فراگیر ِ افغانستان و فرازْرود یا آسیای ِ میانه‌ی ِ کنونی و بخش‌هایی از پاکستان و هندوستان ِ امروز) درآمد و تا دو سده، تنها زبان ِ گفتاری باقی ‌ماند و اگر هم چیزی بدان نوشته شده بوده باشد، به دست ما نرسیده‌ است. [٢]

بالیدن و گسترش و کمال یابی ِ زبان فارسی از سده‌ی سوم هجری و بر اثر ِ به فرمانروایی رسیدن دودمان‌های ایرانی تبار در گوشه و کنار ایران زمین، به ویژه در خراسان و سیستان و ری و کاهش ِ نسبی‌ی قدرت و نفوذ گماشتگان دستگاه خلافت بغداد، شتاب بیشتری گرفت و با نگارش و نشر رساله‌ها و کتاب‌ها و دیوان‌های زیاد، در برابر زبان عربی (که از سوی ایران گشایان عرب و دست نشاندگان آنان به عنوان زبان رسمی‌ی درباری و دیوانی به ایرانیان تحمیل شده بود) قد برافراشت و به زودی عرصه‌ی اندیشه و ادب و هنر و فرهنگ را از آن زبان بیگانه بازپس‌گرفت.

با پدیدارشدن ِ شماری شاعران ِ شاهنامه سرا و در نقطه‌ی اوج ِ آن‌ها حکیم ابوالقاسم فردوسی‌ی توسی و سرایش شاهنامه ی بزرگ او – که نقطه‌ی عطفی بود در تاریخ زبان و فرهنگ ما – زبان فارسی به تمام معنی، زبان گفتار و نوشتار همه‌ی ایرانیان و ایرانی تباران و ایرانی فرهنگان شد و تمام تلاش های نهاد ِ خلافت و کارگزاران ایرانی نمای آن برای بازگردانیدن آب ِ رفته به جوی و رسمی و پایدار نگاه داشتن ِ زبان عربی به جایی نرسید و ایرانیان – بر خلاف بیشتر سرزمین‌ها و کشورهای تسخیرشده از سوی تازیان – همچنان ایرانی و فارسی زبان باقی ماندند؛ یعنی درواقع، فارسی‌زبان ماندند تا ایرانی بمانند. “تخم ِ سخن”ی که دهقان ِ فرزانه‌ی ِ توس پراگند، بارورشد و در درازنای هزاره‌ی گذشته، گلزاری پرشکوه و باغی انبوه از دستاوردهای فرهنگی ی فارسی‌زبانان در گستره‌ی بزرگی از دره‌ی سِند در خاور، تا میانْ‌رودان و آسیای ِ کهین در باختر و از خلیج فارس در جنوب تا مرزهای روسیه در شمال پدیدآمد.

از میان ِ همه‌ی قوم‌های کهنی که در نخستین موج‌های جهان‌گشایی‌ی تازیان ِ نومسلمان در سده های یکم و دوم هجری، به هر روی به جرگه‌ی پیروان اسلام درآمدند، ایرانیان در نگاهبانی از زبان و فرهنگ و کیستی‌ی قومی‌ی خویش، یگانه بودند. دیگر قوم‌های ساکن در منطقه‌ای گسترده از میانْ‌رودان تا دره‌ی نیل و بقیه‌ی سرزمین‌های شمال آفریقا با همه‌ی پیشینه‌ی فرهنگ‌ها و تمدّن های دیرینه‌ی خود، زبان عربی را همراه با دین اسلام پذیرفتند یا از سر ِ ناگزیری بدان گردن نهادند و امروزه از آن‌ها به منزله‌ی “کشورهای عربی!” و “جهان ِ عرب!” یاد می‌شود و بسیاری از آنان در عربی‌مآبی کاسه‌ی ِ گرم تر از آش شده اند و بیشتر از عرب های اصلی‌ی ساکن ِ نجد ِ حجاز، سنگ ِ عرب بودن ِ خود را بر سینه می‌زنند!

زنده یاد مُحی الدّین عالم پور روزنامه نگار تاجیک در سفری به مصر، هنگام دیدار با حَسَنَین هَیکل، روزنامه‌نگار ِ نامْ‌دار ِ آن کشور، از وی پرسیده بود:

“چه شد که شما مصریان با آن پیشینه‌ی هزاران ساله‌ی تمدّن و فرهنگ‌تان زبان عربی را پذیرفتید و عرب شدید و حتّا نام صَوتُ الْعَرَب مِنَ القاهِرَه را برای رادیو ِ کشورتان برگزیده اید؟” آن مرد ِ آگاه و هوشمند، در پاسخ به عالِم پور گفته بود:

“ما عرب شدیم؛ بدین علّت که فردوسی و شاهنامه نداشتیم!”

نکته‌ای که او برآن تاکید ورزیده بوده، بنیادی و بسیار پراهمیت است و نقش ِ کلیدی و سازنده‌ی فردوسی و دیگر اندیشه ورزان و فرزانگان تاریخ ما را در پایدار نگاه داشتن ِ زبان و ادب و فرهنگ و درنتیجه، مَنِش و کیستی‌ی ِ ایرانی، به خوبی نشان می‌دهد.

٢. زبان ِ فارسی در پویشی هزارساله

زبان فارسی‌ی دَری از روزگار ِ کودکی و خامی اش در یک هزار و چهارصد سال پیش از این تا به امروز (که نسبت بدان روزگار، زبانی رشید و پخته و بَرومند شده)، در فرارَوَند ِ رویش و بالش و کمالْ‌یابی‌اش، مرحله‌های گوناگون و پیچ و خم‌ها و اُفت و خیزهای بسیاری را از سر گذرانده و درواقع، تابعی از مجموع ِ تاریخ ِ پُرتَنِش ِ اجتماعی و سیاسی‌ی ِ میهن ِ ما بوده است.

از ساختارها و شیوه و شگردهای زبان گفتاری‌ی مردم فارسی زبان در گوشه و کنار سرزمین های پهناور ِ زیستگاه آنان در دوره‌های گوناگون این هزاره، آگاهی‌ی چندانی نداریم [٣]؛ امّا در دست بودن ِ بخشی از مُرده ریگ شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان، این امکان را به ما می‌دهد که چندی و چونی‌ی آنها را بررسیم و تصویر به نسبت روشنی از فرارَوَند ِ دیگردیسی‌ی این زبان از آغاز تا امروز و تاثیرگذاری‌ی سازه‌های گوناگون در ساخت و بافت آن به دست آوریم و با برخورداری از چنان پشتوانه‌ای، شیوه‌ی برخورد با گُفتمان ِ زبان در این روزگار را – که از هر زمانی پیچیده تر است – طرح بریزیم. [۴]

در یک جمع‌بندی و نتیجه‌گیری‌ی کلّی در حدّ گفتاری کوتاه، می‌توان گفت که زبان فارسی فاصله‌ی ِ هزارساله را سامانْ‌مند و آسان نپیموده؛ بلکه در فرارَوَند ِ تکامل ِ تاریخی‌ی ِ خود، دچار آشوب‌ها و آسیب‌های فراوان شده‌است. در این راه نَوَردی‌ی ِ دراز و دشوار، پویندگانی همچون رودکی، بلعمی، فردوسی، بیهقی، بیرونی، ابوعلی سینا، خیام، نظامی، مولوی، سعدی، حافظ و دیگران بوده‌اند که با ژرفا کاوی در گنجینه‌ی زبان و فرهنگ و ادب نیاکان و روی‌کرد به بایستگی‌های زمانه‌شان، کوشیده‌اند تا کوله‌بار خود را از میراث پیشینیان و آفرینش خویش هرچه سرشارتر سازند و به پسینیان بسپارند و در راه ِ کمالْ‌بخشی به زبان ارجمند فارسی و فرهنگ والای مادران و پدران، چراغ ِ رهنمون ِ آیندگان باشند. [۵] آنان اگرچه در روزگار جهانْ‌شمولی‌ی زبان ِعربی و گرمی‌ی ِ بازار ِ عربی‌مآبی‌ی ِ فاضلْ‌نمایان می‌زیسته و بخشی از اثرهای خود را ناگزیر بدان زبان نوشته‌اند، در هنگام ِ فارسی‌نویسی، بنیاد و ساختار ِ زبان ِ خویش را پاس‌داشته و به وارونه‌ی رفتار ِ زبانی‌ی ِ برخی از همْ روزگاران ِ دیرآمده‌ی ِ ما، هرگزعربی دانی را وسیله‌ی ِ فاضلْ‌نمایی و فخرْفروشی قرارنداده و پهنه‌ی ِ زبان فارسی را تاخت‌ْگاه ِ عربی‌مآبی و چیستان‌ْنویسی و ملقمه‌ی ِ “عربی‌فارسی” عرضه داشتن، نکرده‌اند.

امّا کسان دیگری به پیروی از خواست‌های فرومایه‌شان و در پایگاه ِ کارگزاری و گماشتگی‌ی فرمانروایان بیگانه یا بیگانه‌سرشتان ِ خودی‌نما، ارج ِ نیاگان را نادیده‌گرفته و نوشته‌هایی چون تاریخ ِ وَصّاف، ظفرنامه‌ی ِ تیموری، دُرّه‌ی ِ نادره و جز آن را از خود برجای گذاشته‌اند که لکه های سیاهی در کارنامه‌ی تاریخی‌ی ِ زبان فارسی به شمار می‌آیند. این گروه از قلم به دستان (و – در واقع – قلم به مُزدان) با شیوه‌های نگارش غیر ِ طبیعی و پرتکلّف و پیچیده‌ی خود، به تدریج زبان شاداب و شکوفا و پویای ِ فارسی‌ی ِ سده‌های سوم تا هفتم هجری را از فرارَوَند ِ تکامل ِ طبیعی و رشد سالم خود دورکردند و زبانی ایستا و علیل و پژمرده را جای گزین آن گردانیدند و میراث شوم آنان از نسلی به نسلی و از قرنی به قرنی انتقال یافت تا به آستانه‌ی عصر کنونی رسید و در پشت ِ دروازه‌های تاریخ عصر جدید ایران، با شگفتی زدگی و پرسش ِ بزرگ ِ اندیشه ورزان و نوجویان ِ روزگار رو به رو شد.

هرگاه زبان فارسی یا – بهتر بگوییم – آنچه تا پیش از آغاز جنبش نوجویی‌ی دو سده‌ی اخیر به نام “زبان فارسی” شهرت داشت، به همان نژندی‌ی بیمارگونه و نابه‌هنجار، به زندگانی‌ی بی رمق ِ خود ادامه می‌داد، هرگز از پس ِ ورزیدن ِ خویشْ‌کاری‌های امروزینش برنمی‌آمد و بی گمان در برابر ِ نیازهای فزاینده‌ی کنونی و فراگیری‌ی زبان‌های جهانْ‌شمول و نیرومند کنونی رنگ می‌باخت و زوال‌می‌پذیرفت.

امّا از آن جا که زبان هر ملّت با دیگر نهادهای زندگی‌ی اجتماعی و سیاسی‌اش پیوندی اندامْ‌وار دارد، همه‌ی جُنب و جوش‌های نوجویان و رهایی‌خواهان و دوستْ‌داران پیشرفت و پویایی‌ی جامعه، در زبان آنان نیز بازمی‌تابد و انگیزه‌ی دیگرْدیسی و نوگردیدن آن می‌شود، در جامعه‌ی ایران و در میان همه‌ی ِ فارسی زبانان نیز در دو سده‌ی پشت ِ سر، شاهد ِ پدیداری و پیشرفت گام به گام چنین فرارَوَندی بوده و دیده ایم که زبان علیل ِ میرزا بنویس‌های درباری و دیوانی و سنگ‌واره های دخمه‌های خاموش تاریخ، به زبان زنده و پرخون و پویای شعر و داستان و نمایشنامه و زبان روشن و استوار و رهنمون ِ دانش و پژوهش امروز دیگرگون‌شده و کارکردهای بسیار گسترده تر و متفاوت با گذشته یافته‌است و تازه در آغاز راهیم.

٣. گرایش ِ آرمان‌ْخواهانه به ایران ِ باستان و سَرِه‌نویسی

در برابر ِ ایستایی و پوسیدگی‌ی نهادهای گوناگون اجتماعی و سیاسی و فرهنگی در جامعه‌ی ایران که بیمارگونگی‌ی زبان ِ آشوب‌ْزده‌ی فارسی برآیند ِ آشکار ِ آن بود، از نیمه‌ی ِ دوره‌ی قاجار، کسانی به جست و جوی ِ راه رهایی برآمدند و در عرصه های گوناگون به تکاپو برای روشنگری و تلاش به منظور بازیافتن ِ کیستی‌ی از دست رفته و ساختن ِ جامعه ای نو پرداختند.

درحوزه‌ی زبان، این کوشش و کنِش با الهام گیری از پاره ای آگاهی‌ها درباره‌ی نوسازی‌ی اجتماعی و فرهنگی در سرزمین های غربی از عصر نوزایش (رنسانس) بدین سو، از یک طرف و تاثیرپذیری از گرایش آرمانی به ایران باستان از طرف دیگر، آغازشد. گویی گِرِه ِ روانی‌ی ناشی از شکست خوردگی و خوارمایه شدگی در برابر تازش تازیان به ایران ساسانی، پس از بیش از یک هزاره، جان و روان پریشان این آرمان خواهان را در تنگنا و فشار گذاشته بود و آرمانشهر و آرامشگاه خیالی‌ی خود را در آن سوی رویداد ِ “قادسیه” می‌جستند.

پویندگان این راه، بی آن که تحلیل و دریافتی ژرف و فراگیر از انگیزه های واپس ماندگی‌ی جامعه‌ی ایران و تیره روزی‌ی ایرانیان داشته باشند، همه‌ی کاسه و کوزه‌ها را بر سر ِ نابهنجاری های زبان و خطّ ِ فارسی می‌شکستند و گمان می‌بردند که با پالودن زبان فارسی از وامْ‌واژه های عربی و تغییر خطّ کنونی به خطّ ِ لاتین، یک‌ْباره درهای زندگانی‌ی نو و بهروزی و کامروایی به روی ایرانیان گشوده خواهد شد و ایران خواب زده و واپس مانده از کاروان پیشرفت و تمدّن، یک شبه به جرگه‌ی کشورهای پیشرو جهان درخواهدآمد!

یکی از پرشورترین گرایندگان ِ نخستین به این شیوه‌ی ِ نگرش، شاهزاده جلال الدّین میرزا، مشهور به پور ِ خاقان، پنجاه و پنجمین پسر ِ فتخعلی شاه (١٢۴٣- ١٢٨٩ ه. ق.) بود. وی که در انجمن فراموشخانه با کسانی همچون میرزا ملکم خان هم نشینی و هم سویی‌ی فکری داشت، بعدها با میرزا فتحعلی آخوندزاده – که از هواداران سرسخت ِ عربی زدایی از زبان فارسی و تغییر خطّ بود – نامه نگاری و داد و ستد فکری برقرارکرد. او کتابی در زمینه‌ی تاریخ ایران و – در واقع– در بیان آرمان ایران دوستانه‌ی خود به نگارش درآورد و آن را – به پیروی از فردوسی (در نامیدن ِ خاستگاه و پشتوانه‌ی شاهنامه) – نامه‌ی خسروان نامید. [۶] نگارنده در دیباچه‌ی کتاب، خواست و هدف خود را به روشنی بازگفته است:

“… روزی در اندیشه افتادم که از چیست که ما ایرانیان زبان نیاگان خویش را فراموش کرده ایم و با این که پارسیان در نامه سرایی و چکامه گویی به گیتی فسانه اند، نامه ای در دست نداریم که به پارسی نگاشته شده باشد. اندکی بر نابودی ِ زبان ایرانیان دریغ خوردم و پس از آن خواستم آغاز ِ نامهء پارسی کنم. سزاوارتر از داستان پادشاهان پارس نیافتم. از این روی کوشیدم که سخنان ِ روان ِ به گوش آشنا نگارش رود تا بر خواندگان دشوار نباشد.” [۷]

زبان نامه‌ی خسروان – چنان که از همین نمونه‌ی کوتاه پیداست – زبانی است شُسته رُفته و روان و خالی از واژگان عربی و در تقابل کامل با زبان دیوانی و رسمی و نوشته های ادبی و تاریخی‌ی زمان ِ نویسنده. می‌توان کار ِ شاهزاده‌ی قاجار را نخستین گام بلند در راه ِ ساده کردن زبان فارسی و رهایی بخشیدن آن از بَختَک ِ عربی مآبی و پیچیده نویسی‌ی چندین سده ی پشت ِ سر ِ نویسنده و سرآغازی بر کاربُرد ِ زبانی آزادتر و طبیعی تر در دوره های پس از او دانست. کاری که پور ِ خاقان با نوشتن ِ نامه‌ی ِ خسروان آغازکرد و با مرگ ِ زودرس ِ او در ۴۶ سالگی ناتمام ماند، از یادها نرفت و به سختی تأثیرگذار بود. کسان ِ دیگری همچون میرزا آقاخان ِ کرمانی و سپس دهخدا، جمال زاده، هدایت، نیما و دیگران، رهرو ِ راه ِ او شدند و با اوج گیری‌ی ِ کوشش های ِ رهایی جویانه و آزادی خواهانه در دوره‌ی ِ جنبش مشروطه خواهی و پس از آن و گسترش ِ اندیشه‌ی ِ ملِّی گرایی و رویکرد به ریشه و بُنیاد، نوشنن به فارسی‌ی ِ خالی از واژه های ِ عربی و یا با کاربُرد ِ شمار ِ هرچه کمتری از آنها به دستور کار ِ نویسندگان ِ نوجو در عرصه‌ی ِ مبارزه‌ی ِ ملِّی برای رسیدن به ناوابستگی و آزادی و برقراری‌ی ِ نهادهای ِ یک جامعه‌ی ِ مدنی و دولت ِ مردم سالار و پیشرو ِ امروزین تبدیل شد. این فرآیند – به رَغْم ِ کار- شکنی‌ها و ناسازگاری های ِ دستگاه های ِ اداری و رسمی – گسترش و رواج روزافزون یافت و در واپسین دهه های ِ فرمانروایی‌ی ِ قاجاریان و تا چتد دهه پس از آغاز ِ پادشاهی‌ی ِ پهلویان ادامه یافت و گاه کار به افراط کاری های نابه‌هنجار و درغلتیدن از سوی ِ دیگر ِ بام نیز کشید که پرداختن به جزء به جزء ِ آن در حدّ گنجایش ِ این گفتار نیست. [۸]

جدا از انگیزه‌ی ِ آرمان گرایی و بنیادجویی در کار ِ نویسندگان ِ ایرانی– که بدان اشاره رفت –

تأثیرپذیری‌ی ِ شماری از آنان از کارهای ِ یکی از گروه های پارسیان هتد به نام ِ فرقه‌ی ِ آذرکیوان در قالب ِ کتاب هایی چون دساتیر، چار چمن ِ شهرستان و دبستان المذاهب، به گرایش های ِ آرمان خواهانه‌ی ِ نخستین، شور و گرمی‌ی ِ بیشتری بخشید. در این کتاب‌ها، به ویژه در دساتیر، نوشته‌ی ِ مُلّا فیروز پارسی هزاران واژه‌ی ِ بی بُنیاد و ساختگی آمده بود با دامن زدن به این گمان که آنها واژه‌های ِ بنیادین ِ گُم بوده‌ی ِ زبان ِ فارسی اند! این واژه‌ها – که بعدها به نام ِ “دساتیری” شهرت یافتند [۹] – روی‌کرد ِ گسترده‌ی ِ رهایی جویان از چیرگی‌ی ِ واژگان ِ تازی تبار بر زبان ِ فارسی را به خود فراخواندند و تا چتدین دهه نیز رواج ِ فراوان یافتند و حتّا در پاره‌ای از فرهنگ های ِ فارسی به ثبت رسیدند. [۱۰]

گرایش ِ احساسی و شورمندانه و زیاده روانه به پالایش زبان ِ فارسی از واژگان ِ بیگانه، به ویژه واژه های عربی، در چندین دهه ی ِ اخیر نیز با اُفت و خیز‌ها و پیچ و تاب‌هایی به سبب ِ رویدادهای اجتماعی و سیاسی، ادامه یافته است. در این مدّت، چنین تمایلی نه تنها در کارهای کسان و گروه های ویژه ای به چشم می‌خورد؛ بلکه تا اندازه‌ای به کارکرد ِ پاره‌ای از نهادهای اداری و دانشگاهی و فرهنگی نیز راه یافته است و حتّا “عربی مآبی”‌ی ِ عامدانه‌ی ِ برخی از زیرْمجموعه های ِ حُکمْ‌رانی نتوانسته است بازدارنده‌ی ِ این پویش باشد.

گذشته از کسانی چون احمد کسروی، ذبیح بهروز، دکتر محمّد مقدّم، دکتز صادق کیا و پیروان آنان – که به چیزی کمتر از زبان فارسی‌ی ِ سَره، پالوده از هرگونه وامْ‌واژه‌ی ِ بیگانه خُرسند نبودند و نیستند – کُنش های دو “فرهنگستان” دولتی‌ی ِ دوره‌ی ِ پهلویان – هرچند محافظه کارانه تر و میانه روانه تر – کم و بیش در همان راستا بود. کارکرد ِ “فرهنگستان” کنونی و آنچه تا کنون نشرداده است، به دلیل جَوّ ِ اجتماعی و سیاسی‌ی ِ این دوران، با کارنامه‌ی ِ دو پیشگام ِ آن یکسان نیست. [۱۱] امّا نه آن دوگانه و نه این سومین، با همه واژه سازی‌ها و برابرگُزینی هاشان توانسته اند برای رهایی‌ی ِ زبان ِ فارسی از آشوب ِ سده های ِ پسین و بازآوردن ِ “سر ِ شوریده”‌ی ِ آن به “سامان”، چاره اندیشی‌ی ِ نهایی کنند.

۴. زبان فارسی و ترکیب ِ واژگان ِ آن

پژوهش در تاریخ زبان‌های جهان و از جمله زبان‌های ِ ایرانی و نیز تجربه اندوزی‌های زبانی‌ی ایرانیان در دو سده‌ی اخیر، می‌تواند رهنمودهای روشنی برای رفتار امروزین ما با زبان فارسی فرادید ِ ما بگذارد. زبان ما، مانند ِ هر یک از زبان‌های ِ زنده و پویای جهان، در سراسر ِ زندگی و کارکرد ِ خود، در حال ِ داد و ستد با دیگر زبان‌ها بوده است و هست و هر اندازه پیوندها و هم زیستی‌های ما با دیگر قوم‌ها بیشتر شود، اندازه‌ی ِ بده بستان‌های زبانی‌ی ما نیز فراترمی رود. [۱۲]

جدا از هم ریشگی‌ی زبان فارسی با خانواده‌ی زبان های هند- و- اروپایی – که مایه‌ی همانندی های نسبی یا کامل در میان بسیاری از واژه‌های آنهاست – هزاران وامْ‌واژه نیز از این گروه زبان‌ها و دیگر گروه های زبانی‌ی جهان، به گونه‌ی سر راست به زبان ما راه یافته و یا از فارسی به فهرست واژگان آن زبان‌ها پیوسته‌است.

در چهارده سده‌ی پشت ِ سر، زبان فارسی به دلیل ِ چیرگی‌ی ِ عرب‌ها بر ایران در دو قرن آغاز ِ گسترش دین اسلام و همگاتی شدن آن در میهن ما و عربی زبان بودن ِ قرآن و حدیث و ستّت و دیگرْ متن‌ها و نیایش‌نامه‌های مذهبی از یک سو و رواج و کاربُرد ِ عربی به منزله‌ی زبان ِ دربار و دیوان و بازرگانی و سیاست و دانش و ادب تا چندین سده، از سوی دیگر، بیشترین تأثیر را از این زبان پذیرفته است و امروز درصد ِ بسیار بالایی از واژگان ِ جاافتاده‌ی رایج در فارسی (هم گفتاری و روزمَرُه و هم نوشتاری و ادبی و فاخر) وامْ‌واژه‌های عربی‌تبار و یا ترکیبْ واژه های فارسی- عربی اند. [۱۳]

“سَرِه نویسان” و “زبانْ پاکْ گردان ها”ی روزگار ما برآنند که همه‌ی واژه های عربی‌ی شناخته‌شده [۱۴] را بی هیچ گونه چون و چرا و استثنایی باید از زبان فارسی بیرون‌ریخت و به جای آن‌ها واژه های فارسی‌ی در معنی نزدیک بدان‌ها را به کاربرد و هرگاه چنین واژه‌هایی در فارسی‌ی کنونی یافت نشود، واژه های برجای‌مانده از زبان‌های باستانی‌ی ایران را برگزید و یا از ریشه های آن‌ها در ترکیب با پیشْ‌وندها و میانْ‌وَندها و پسْ‌وندها ساخت.

چنین شیوه‌ی برخوردی با زبان، اگرهم در موردهایی سودی در بر داشته باشد، در بیشترین ِ موردها به جای یاری رساندن به سرشاری و سامان و توان ِ آن، مایه‌ی ِ ناتوانی و نابه‌سامانی‌ی هرچه بیشتر ِ این مهم ترین و طبیعی ترین رسانه‌ی پیوند ِ میان ِ آدمیان خواهد شد.

هیچ یک از زبان های زنده و توان‌مند ِ امروز (و از جمله زبان ِ گسترده و جهانْ‌شمول ِ انگلیسی) خالی از وامْ‌واژگانِ ِ بیگانه تبار نیستند. امّا تاکنون نشنیده ایم که هیچ اندیشه ورز ِ دل سوزی از اهل ِ آن زبان‌ها، به سبب ِ بودن ِ چنان واژگانی در آن‌ها، نکوهش‌ها و ناسزاهایی چون “ناپاک” و “ناسَرِه” را بر زبان ِ خود و نیاگانش رواداشته و در صدد ِ “پاک” و “سَرِه” گردانیدن آن برآمده باشد! زیرا هر اندیشه ورز ِ فرهیخته‌ای در هر زبانی، درمی‌یابد که گنجینه‌ی واژگان آن زبان، دست‌ْآورد ِ هزاره‌ها کوشش و پویش اندیشه‌ورزان و گویندگان و سرایندگان و نویسندگان بدان زبان و سرمایه‌ی مشترک فرهنگی‌ی ِ اکنونیان و آیندگان ِ اهل ِ زبان است و نمی‌توان و نباید برخوردی ناسنجیده و آشوبگرانه با آن داشت.

زبان “سَره / پاک” که افراطی‌های روزگار ما خواستار ِ آنند، تنها می‌تواند زبان تیره های قومی‌ی دورافتاده و جدامانده از دیگر قوم‌ها و ملّت‌ها باشد؛ وگرنه هریک از ملّت‌های زنده و پویای امروز، به ویژه در این عصر ِ جهان شمولی‌ی ِ رسانه‌ها و گستردگی‌ی شبکه‌ی فراگیر ِ ارتباط جهانی، ناگزیر با زبان‌های دیگر و به ویژه زبان‌های جهانی‌شده و دارای بارهای فرهنگی و دانشی و اقتصادی سر وکار خواهند‌داشت و خواه ناخواه بر پایه‌ی میزان داد و ستدهاشان، وامْ‌واژه هایی را از زبان‌های دیگر خواهندگرفت و وامْ‌واژه‌هایی را به دیگر زبان‌ها خواهند داد. چنین بده بستانی در هنگام ضرورت و ناچاری، نه تنها اشکالی ندارد؛ بلکه طبیعی‌ست و بر توانگری و فراخ‌بالی‌ی زبان نیز خواهد افزود. آنچه ایراد و عیب دارد و زیان‌بار و تباه کننده است، واردکردن ِ قاعده‌های دستوری و ساختاری‌ی ِ زبان‌های بیگانه در زبان ملّی‌ست که سرانجامی جز سلب ِ کیستی و سرشت و مَنِش زبان نخواهدداشت. برای مثال، کسانی که از سده‌ها پیش نشانه های جمع عربی را در جمع بندی‌ی واژگان فارسی (بی رویکرد به بنیاد و تبار واژه ها) به کار برده‌اند و هنوز هم می‌برند و یا صفت و موصوف را در نرینه یا مادینه بودن باهم تطبیق می‌دهند، ویران‌گران زبانند و تیشه بر ریشه‌ی آن می‌زنند!

برخوردهایی از این دست با زبان، آشکارا تکامل‌ستیزانه است و می‌تواند آن را دچار واپس گرایی و ایستایی گرداند و به مرزهای پیشین آن و فراسوی زنجیره‌ی درازی از کوشش‌ها و کُنِش های کمالْ‌بخشان بدین گنج شایگان اندیشه و فرهنگ در درازنای هزاره‌ها بازپس رانَد.

زبان فارسی نیز از قاعده‌ی کلّی‌ی ِ درآمیختگی با وامْ‌واژه‌ها جدا نیست و با همین گنجینه‌ی واژگان ِ کنونی‌اش [۱۵] بسیار توان‌مندتر و بَرومندتر و کارسازترازهنگامی فرضی‌ست که همه‌ی وامْ‌واژه‌ها را (از عربی و جز آن) از آن بیرون‌ریخته باشیم. به تعبیری دیگر و دقیق تر، واژه های بیگانه‌تبار ِ پذیرفته در زبان فارسی، دیگر غریبه و ناخودی نیستند و پس از صدها یا ده‌ها سال حضور در گفتار و نوشتار ایرانیان و دیگر فارسی زبانان، اکنون دیگز واژه های فارسی یا – دقیق تر بگوییم – “فارسی شده” و شهروند ِ سرزمین زبان و ادب فارسی‌اند.

این شهروندان، دارای ِ گذرنامه‌ی ِ با اعتبار و روادید ِ اقامت ِ همیشگی‌اند با امضای همه‌ی ِ فارسی زبانانی که با آن‌ها هم‌زیستی‌ی ِ زبانی و فرهنگی داشته اند و دارند، به ویژه صدها شاعر و نویسنده‌ای که بر بار ِ معنایی و ارزش اندیشگی‌ی ِ آن‌ها افزوده‌اند.

این وامْ‌واژه های شهروند ِ زبان ِ فارسی شده، چه بسا که به سبب دیگردیسی‌های گفتاری و نوشتاری و نیز پیچ و تاب های کاربُردی و گسترده ترشدن ِ بار ِ معنایی‌شان در ساختار و بافتار ِ زبان ِ ما، دیگر برای صاحبان اصلی شان شناختنی نیستند و به چشم و گوش و هوش آنان بیگانه می‌نمایند و حق هم جز این نیست.

یادآوری‌ی ِ این نکته‌ی ِ مهمّ بایسته است که خود ِ زبان ِ عربی هم تا پیش از اسلام و کشور- گشایی‌ی ِعرب ها،ِ زبان بومی و ابتدایی و فقیر ِ تیره‌های عرب ِ ساکن ِ نَجد ِ حجاز یا شبه جزیره‌ی ِعربستان بود و تنها پس از سر و کار یافتن ِ گویندگانش با قوم‌های دارای فرهنگ‌های کهن و زبان‌های پیش‌رفته و گسترده و توان‌مند در خاور و باختر ِ جهان، به تدریج کمال‌یافت و با راه دادن ِ هزاران وامْ‌واژه از زبان های دیگر (از جمله زبان‌های ایرانی) به قلمرو ِ زبانی و فرهنگی‌ی ِ خود، سرشار و پُرتوان شد تا جایی که سده‌ها به صورت ِ زبان ِ جهانی‌ی ِ دانش و فرهنگ و ادب درآمد و هنوز هم نه تنها زبان ِ متن‌های دینی‌ی ِ میلیون‌ها مسلمان در سراسر جهان؛ بلکه زبان رسمی‌ی ِ بسیاری از کشورها در باختر ِ آسیا و شمال آفریقاست.

دامنه‌ی ِ راه یابی‌ی ِ واژه‌های بیگانه به زبان عربی تا جایی است که حتّا قرآن نیز شمار زیادی از آن‌ها را دربرمی‌گیرد. [۱۶]

خالی کردن ِ زبان ِعربی‌ی ِ کنونی از این انبوه ِ وامْ‌واژه‌ها (یا – به تعبیر ِ خود ِ عرب‌ها – “الفاظ ِ دَخیل”)، معنایی جز بازگردانیدن ِ آن زبان به اندک‌ْمایگی اش در پیش از اسلام ندارد.

بر این بنیاد، هیچ خردمندی آنچه را که روزگاری در جزو ِ دارایی‌ی ِ کسان ِ دیگری بوده و از دیرباز – به هر دلیل – به گنجینه‌ی ِ نیاگانش راه یافته و سپس به ارث بدو رسیده است، تنها به این دلیل ِ سست و ناپذیرفتنی که این‌ها از روز ِ ازل، از آن ِ این خانه و دودمان نبوده‌اند و یا به این بهانه‌ی ِ خندستانی که صاحبان ِ اصلی‌ی این چیزها زمانی به خانه‌ی نیاگان ِ من تاخته و این‌ها را از خود برجا گذاشته‌اند، بیرون‌ نخواهد ‌ریخت!

مگر می‌شود امروز فارسی‌زبان بود و با یکایک وامْ‌واژه‌های بر جای مانده در این زبان (از عربی و جز آن)، در میان واژگان ِ فارسی و گاه درآمیخته و ترکیب‌یافته با آن ها، پیوند نداشت و بارهای معنایی و گونه گونی های ِ کاربُردی‌ی ِ آن‌ها را در سنجش با همتاها یا – به اصطلاح – “مُترادِف”‌های ِ فارسی بُنیادشان نادیده گرفت؟

این نکته نیز گفتنی‌ست که سره‌نویسان و عربی‌پرهیزان ِ ما، گاه وامْ‌واژه‌ای ایرانی تبار در زبان ِ عربی را که بر پایه‌ی ِ هنجارهای ِ ویژه‌ی ِ آن زبان، “مُعَرّب” (عربی‌گردانیده) شده و نگاشت و نمایی عربی‌گونه یافته‌اند، با نگرشی بیرون‌نگر و پذیرش ِ ریشه‌سازی‌های ِ عامیانه و خندستانی‌ی ِ برخی از فرهنگ‌نویسان ِ عرب (یا – حتّا – ایرانی!)، عربی می‌انگارند و از کاربُرد ِ آنها می‌پرهیزند و خود را به هر آب و آتشی می‌زنند تا مگر در فراموش‌خانه‌های ِ روزگاران ِ سپری شده، جای‌گزین ِ ایرانی‌ی ِ “بکر!” و دستْ‌نخورده‌ای برای ِ آن دست و پا کنند و دامن ِ “عصمت” زبان ِ فارسی را از شبهه‌ی ِ “تجاوزِ عربی” بدان، منزّه نگاه‌دارند!

یکی از نمونه‌های ِ بسیار شناخته‌ی ِ این فرارَوَند، وا ژه‌ی ِ بلندآوازه و پُرْبَسامَد و عربی‌نمای ِ عشق است. از بیشتر ِ ابرانیان و فارسی‌زبانان (نه تنها از مردم ِ عادی؛ بلکه از پژوهندگان) بپرسید که: “شناختْ‌نامه‌ی ِ ِاین وا ژه چیست؟” نزدیک به تمام ِ آنان با “نگه‌کردن ِ عاقل اندر سَفیه” به شما خواهندنگریست و با ریشخند خواهندگفت: ” این چه پرسشی‌ست که می‌فرمایید؟! هر کودک ِ دبستانی هم می‌داند که این وا ژه عربی‌ست! مگر ع و ق را در آغاز و انجام ِ آن، نمی‌بینید؟!”

امّا دانشور و پژوهشگر ِ پویا و شک‌وَرز ِ امروزین، به “رَه چُنان رَو که رَهرَوان رفتند” باورمندْنیست و می‌کوشد تا همه‌ی ِ “نقد”ها را از نو “عیاربگیرد” و “صومعه‌داران” ِ خیال‌ْباف و پندارْ پرور ِ “عالِم”نما را “پی ِ کار ِ خویش” بفرستد و به درستی به ژرف‌ْکاوی و ریشه‌یابی بپردازد تا به سرچشمه‌ی ِ سرچشمه‌ها برسد و کام ِ جان را از زُلال ِ گوارای ِ آن، سیراب گرداند.

در همین رهگذرست که استاد ِ پژوهنده‌ی ِ ژرفْ‌کاو دکتر محمّد حیدری ملایری، جُستاری نو را می‌آغازد و هزارتوهای ِ تاریک را با شبْ‌چراغ ِ دانش ِ جویا و پویای ِ امروزین می‌پیماید تا به فراسوی ِ تنگْ‌نای ِ پندار و گمان و وَهم برسد و با روشنْ‌گری‌ی ِ ستودنی‌اش، به آشوب ِ سده‌ها پایان‌بخشد و در سرانجام ِ این پویش ِ رازْگشا، درمی یابد که واژه‌ی ِ عربی‌نمای ِ عشق، بُنیادی ایرانی دارد و تبار و دودمانش به ریشه‌ی ِ iš- در زبان ِ کهن ِ اوستایی می‌رسد.

( برای ِ خواندن ِ متن ِ این پژوهش ِ شیوا به دو زبان ِ فارسی و انگلیسی، به

http://aramis.obspm.fr/~heydari/dictionary/esq_pers.html

و

http://aramis.obspm.fr/~heydari/dictionary/esq_eng.html

بنگرید.)

* * *

با این درآمد، بازمی‌گردم به پندار ِ بی‌پایه‌ی ِ “سره‌نویسان” و “زبانْ‌پاک‌‌گردان‌ها” که عشق را “بیگانه” و “ناخودی” می‌انگارند و خواهان ِ بیرون‌ْراندن ِ این آشنای ِ غریبه‌نمای ِ دیرینه و حاضر در “حضور ِ مجلس ِ اُنس” ِ همه‌ی ِ ایرانیان، در هزاره‌ها و سده‌های ِ سپری‌شده‌اند.

از این – به تعبیر ِ نظامی‌ی ِ گنجه‌ای – “کجْ‌زَخمِگان ِ خارجْ‌آهنگ”، می‌پرسم:

مگر می‌توان مُدّعی‌ی ِ دمْ‌سازی با زبان ِ فارسی و فرهنگ ِ ایرانی بود و – برای نمونه – درونْ‌مایه ها، رهْ‌نمودها و خیا لْ نقش‌های برآمده از کلیدْواژه‌ی ِ گرانْ‌‌مایه‌ی ِ عشق را در گنجینه‌ی ِ دل و جان و زبان ِ خود نداشت؟ مگر می‌شود دم از فرهیختگی و ادبْ‌شناسی زد و رنگینْ‌کمان ِ عاشقانه‌های فردوسی، فخرالدّین اسعد گرگانی، نظامی‌ی ِ گنجه ای، مولوی‌ی ِ بلخی، سعدی، حافظ، جامی، هاتف، بهار، نیما ، شاملو، اخوان ثالث، سهراب سپهری، فروغ فرّخ زاد و دیگران را از یادبُرد؟ [۱۷]

۵. زبان فارسی و نیازهای کنونی

زبان فارسی‌ی کنونی با همه‌ی دیگرگونی های مثبت و امیدبخشی که در دو سده‌ی اخیر در راستای ِ ساده شدن و پویایی و کارآیی برآوردن ِ نیازهای پیچیده تر ِ این روزگار یافته، نه تنها هنوز یکسره از کابوس ِ آشوب‌ها و پیچیدگی‌های گذشته رها نگشته و به سامان‌مندی و یک‌پارچگی‌ی بایسته و دلخواه نرسیده؛ بلکه با دشواری‌ها و سردرگمی‌های تازه نیز رو به رو شده است.

از یک سو کسانی را می‌بینیم که گویی زمان‌سنج ِ خود را به چاه انداخته باشند! اینان بی پروا به بایستگی‌ها و نیازهای زمانه، هنوز هم پا بر جای پای پیشینیان می‌گذارند و “ره چنان می‌روند که رهروان رفتند”! همچنان عربی مآبی و پیچیده نویسی را مایه‌ی فخر خود می‌شمارند و نه تنها در میهن که گاه در جای دوری چون آمریکا هم در پایگاه استاد ِ زبان و ادب ِ فارسی، “علاّمه بازی” درمی آورند. آنان در نوشتارهای خود – که در رسانه های امروزین و برای خوانندگان ِ این زمانی نشرمی یابد – از کاربُرد ِ واژگان ِ عهد ِ “دَقیانوس” پروا و پرهیزی ندارند! گویی قصدشان ریشخند ِ همه‌ی بزرگان ِ فارسی نویس گذشته و امروز و سر درگم کردن ِ ناآشنایان با این گونه “زبان” ایستا و پوسیده و سنگواره شده، باشد!

در این جا، برای نمونه، شماری از کاربُردهای “فارسی”ی این گونه “فارسی نویسان” را همراه با ترجمه‌ی فارسی‌ی آن‌ها – در میان ِ ( ) – می‌آورم تا نشان دهم سخن من بر سر ِ چیست و آنچه آنان “فارسی” می‌انگارند، از چه قماشی است:

“عَلی آَیّ ِ حال (به هر روی/ به هر حال/ در هر حال/ به هر صورت/ در هر صورت)، به اَقْرَب ِ احتمالات (به نزدیک ترین احتمال ها/ به احتمال ِ زیاد/ به احتمال ِ نزدیک به یقین)، یالَلْعَجَب (شگفتا/ ای شگفت/ ای عَجَب/ عَجَبا)، تصریحاً/ صراحهً (آشکارا/ به تصریح/ به صراحَت)، تلویحاً/ ضمناً (به تلویح/ به اشاره/ به گونه ای ضمنی/ در ضمن)، مُتَّفِقُ الْقَول (هم سخن/ هم گفتار/ هم قَول)، اَساتید ِ مُتَقَدّ ِم (استادان ِ پیشین/ استادان ِ قدیم)، طَلَبَه (دانشجو)، ذال ِ مُعْجَمَه (ذال ِ نقطه دار)، قِلَّت ِ بِضاعَت (اندک مایگی/ کم مایگی/ کم بِضاعتی)، فِقْه الُّغَه (زبان شناسی)… [۱۸]

درواقع، برای دریافت ِ زبان ِ این گونه “فارسی نویسان”، نیاز به یک فرهنگ ِ “فارسی” به فارسی داریم!

از سوی دیگر، بسیاری را می‌شناسیم و همه روزه با آن‌ها سر و کار داریم که هرچند به طور ِ کُلّی ساده تر از گروه یکم سخن می گویند و می‌نویسند؛ امّا در کاربُرد ِ دستور ِ زبان ِ عربی در آنچه گفتار و نوشتار ِ “فارسی” می‌نامند، همتا و همگام ِ گروه ِ یکم اند و افزون بر آن، واژه‌ها و ترکیب‌ها و عبارت هایی از ربان های غربی (به ویژه انگلیسی) را – که بیشترشان برابرهای فارسی‌ی رسا و رایجی دارند و برای بقیه هم با اندکی دقّت و دل سوزی می‌توان جای گزین های فارسی‌ی روشن و گویا و پذیرفتنی یافت – گاه به گونه‌ی اصلی و زمانی با ترجمه ای لفظ به لفظ و سر و دست شکسته در مَعجون ِ غریبی که بار ِ بَدنامی‌ی ِ “فارسی بودن” را به دوش می‌کشد، می‌آورند. این آمیزه‌ی ِ درهم جوش – که برخی به طنز نام ِ فارگلیسی یا پِرزینگیلیش بدان داده اند – یک آشفته کاری‌ی ِ زبانی‌ی ِ تمامْ‌عیار و یک دهن‌کجی و توهین ِ آشکار به زبان فارسی و تاریخ و فرهنگ و ادب ِ درخشان ِ ایرانی است و برای هیچ فارسی زبان ِ آگاه و دلْ‌سوزی سزاوارنیست که گوینده یا نویسنده و – حتّا – شنونده و خواننده‌ی ِ چنین بَدَلْ زبان ِ خندستانی و اهانت‌آمیزی باشد.

در گفته‌ها و نوشته‌های این “بَدَلْ فارسی‌زبانان” به نمونه های فراوانی از این دست برمی خوریم: بَرات یه مِسِج گذاشتم رو اَنْسِرینگْ ماشین. (برات یه پیام گذاشتم رو پیام گیر.)، یه راید به من می‌دی تا سِنْتِر؟ (مرا سوار می‌کنی و تا “مرکز” می‌رسونی؟/ منا تا مرکز می‌رسونی؟)، این دو تا پَکِج را برا من تا پُست آفیس دِلیوِری می‌کنی؟ (این دو تا بسته را برا من تا پُست خونه می‌بری؟)، امروز خیلی بیزی ام؛ سه تا اَپُینْت مِنْت دارم. (امروز خیلی گرفتارم؛ سه تا وعده‌ی ِ دیدار دارم.)، همین ویکِنْد می رَم هالیدِی. (همین آخِرِ هفته می‌رَم مُرَخَّصی.)، یه بیزی نِس ِ دیگه م تو اون یکی مارکِت داره. (یه کسب و کار ِ دیگه م تو اون یکی بازار داره.)، ازین بی هِیوی یرش خیلی اَپْ سِت شدم. (از این رفتارش خیلی ناراحت / دلخور شدم.)، چه سایزی می‌خوای؟ (چه اندازه ای می‌خوای؟)، مانی اِکسْ چِنْج می‌کنیم. [۱۹] (پول / ارز تبدیل می‌کنیم.).

از این دو گونه رفتار با زبان، به چیزی جز “زبانْ پَریشی” [۲۰] یا – بهتر بگوییم – “زبانْ نَژندی” نمی توان تعبیرکرد و این بیمارگونگی همانا برازنده‌ی زبان فارسی نیست.

زبان فارسی‌ی امروز مانند هر زبان زنده و پویای دیگری، گستره های کاربُردی‌ی گوناگون دارد که از ساده ترین شکل‌ها در گفتار و نوشتار ِ روزمَرّه تا ساختارهای پیچیده و چندلایگی در شعر و داستان و نقد ِ ادبی و متن های پژوهشی و دانشی و فنّی را در بر می‌گیرد. آشکارست که چگونگی‌ی ِ برخورد با زبان در هریک از بخش های طیف ِ کاربُردی‌ی ِ آن با دیگر بخش‌ها تفاوت دارد و بی پروایی نسبت بدین چندگونگی، می‌تواند مایه‌ی آشفتگی و نا بهنجاری در گفتار و نوشتار شود. برای ایمن نگاه داشتن ِ زبان از درغلتیدن به هریک از دو قطب ِ افراط و تفریط در کاربُرد ِ عنصرها و یکان‌های ساختاری‌ی ِ آن و دست یابی به زبانی رسا و روشن و پویا و پُرتوان، ناگزیر از چاره اندیشی‌های فراگیر در بخش به بخش ِ گونه های زبانیم.

در چندین دهه‌ی اخیر با رویکرد به افزایش ِ شتاب در پویش ِ زبانی، جدا از پیش نهاده های نیم بند ِ پاره ای نهادهای آموزشی و فرهنگی‌ی رسمی – که درخور ِ بررسی و نقدی کارشناختی است – گروهی از اندیشه ورزان و پژوهندگان و فرهیختگان و نویسندگان و شاعران ناوابسته نیز جداگانه و به صرافـت ِ خود و یا در همکاری با یکدیگر، به چاره جویی پرداخته و کوشیده اند تا

– دست ِ کم – بخشی از سدّهای بازدارنده بر سر ِ راه ِ آشوب‌زَدایی و سامان‌بخشی به زبان ِ فارسی را از میان بردارند و در این کوشش‌های بارآور خود، به کامیابی‌های چشم گیری نیز دست یافته اند. [۲۱]

امّا سامان بخشی به زبان ِ فارسی با پیشینه‌ی ِ چهارده سده درگیری اش با زبان ِ عربی و زبان های دیگر از یک سو و چالش ِ دو سده‌ی ِ اخیرش با زبان های جهان شمول ِ غربی و انبوه ِ کلید- واژه های دانش و فنّ و ادب و فرهنگ و هنر ِ نوین از سوی ِ دیگر، کاری نیست که به تنهایی از عُهده‌ی ِ این یا آن نهاد و یا کارشناسان چاره اندیش ِ جداگانه – هر اندازه هم که دل سوز و دقیق باشند – برآید و به سرانجامی سزاوار برسد. بار ِ این خویش‌کاری‌ی ِ بزرگ ِ تاریخی را باید همه‌ی فارسی زبانان در ایران و سرزمین‌های دیگر بر دوش بگیرند. کوشش در این زمینه باید همیشگی باشد و برآیند ِ آن تدریجی و نسبی خواهد بود و تا زبان زنده و پایدارست، بر همه‌ی ِ اهل زبان است که همواره در پاسداری از آن پویا و کوشا باشند.

زبانی که ما فارسی زبانان امروز بدان سخن می‌گوییم و می‌خوانیم و شعر می‌سراییم و داستان می‌نویسیم و دانش می‌پژوهیم و روزنامه و مجلّه و کتاب نشر می‌دهیم، آسان به پایگاه کنونی اش نرسیده است. این زبان چکیده‌ی هزاره‌ها اندیشه و گفتار و کردار ِ نیاگان ِ ما و گوهر ِ جان و دل و روان ِ آنان است و هریک از ما باید همواره خود را وام‌دار آن دیرینگان بداند و با همه‌ی توش و توان ِ خویش به ادای دِینی که از این رهگذر برعهده دارد، بپردازد و زبان ِ پیشینیان را بسیار توانمندتر و کارآیندتر از آنچه بوده است، بسازد.

بر ماست که در همه‌ی کاربُردهای زبان، بیشترین دقّت را به خرج دهیم و از هرگونه آشفته کاری و بی بند و باری در گفتار و نوشتار خودداری ورزیم و از راه دادن ِ تعبیرها و ترکیب‌های بیگانه با ساختار و هنجار ِ زبان، به بافت ِ آن و عرضه‌داشت ِ گفتارها و نوشتارهای درهم جوش و ملقمه‌وار بپرهیزیم.

وظیفه‌ی ملّی و فرهنگی‌ی همه‌ی ما فارسی زبانان، به ویژه اهل قلم و دست اندرکاران ِ ادب و فرهنگ ایجاب می‌کند که نه تنها پاسخ‌گوی همه‌ی رفتارها و روی‌کردهای زبانی‌ی خود باشیم؛ بلکه نگرش انتقادی و نکته گیرانه در گفتار و نوشتار ِ دیگران را نیز خویش‌کاری‌ی ِ خود بدانیم. هریک از ما با الهام گیری از وجدان و آگاهی‌ی فرهنگی‌مان، مُلزم هستیم که هیچ گونه نابه هنجاری را در گفتارها و نوشتارهای دیگران برنتابیم و بررسی و نقد ِ هیچ اثری را به ساختار ِ ادبی یا هنری یا دانشی و پژوهشی و درون‌مایه و داده‌های آن محدود نگردانیم و از شیوه و شگرد نگارش ِ فارسی‌ی آن آسان گیر و بی پروا نگذریم و بر ناروایی‌ها چشم نپوشیم.

زبان ِ فارسی شایستگی و گنجایش ِ آن را دارد که نه تنها بزرگی و شکوه‌مندی‌ی شاهنامه وار ِ خود را در جامه‌ای امروزین بازیابد؛ بلکه زبان فرهنگ و ادب و هنر و دانش و فنّ ِ امروز شود و با دیگر زبان‌های زنده و پویای جهان ِ امروز پهلو بزند. برای این کار عظیم، همه‌ی سرمایه‌ها و بایستگی‌های لازم را در اختیار داریم [۲۲] و تنها نیازمند ِ همّت و دل‌سوزی و کوششیم. پس اگر امروز دست به کار نشویم و این کار ِ خطیر را به پیش نبریم و زبان‌مان در برابر جهان ِ بیدار و پویای امروز، همچنان ایستا و آشوب زده و خواب آلوده بماند، فردا بسیار دیر خواهدبود و آیندگان گناه ِ این سستی و درنگ ِ تاریخی را بر ما نخواهندبخشود.

ما فارسی زبانان امروز، در هر جای جهان که باشیم، وظیفه داریم که زبان فارسی را با هزاران واژه و ترکیب از مادّه های بُنیادین این زبان و وام‌واژه های پذیرفته از دیگرْ زبان‌ها و جاافتاده و “فارسی شده” [۲۳] (خواه عربی تبار، خواه از تیره و تبارهای زبانی‌ی دیگر)، بی هیچ تمایزی میان آنها، در چهارچوب ساختار و هنجار و دستور زبان فارسی، بگوییم و بنویسیم و برای یکایک واژه‌ها و ترکیب‌های تازه که در زبان‌های بیگانه بدان‌ها برمی خوریم و بر پایه‌ی ضرورت های زندگی‌ی امروز، ناگزیر از کاربُرد ِ مفهوم ِ آنها در زبان خودیم، واژه‌ها و ترکیب های زنده و رسا و خوش‌ساخت ِ فارسی پیشنهاد کنیم و بی هیچ هراسی از نیشخند ِ گران‌جانان و بی پروایی‌ی فرنگی‌مآبان، آنها را به کار ببریم تا بهترین ِ آنها بر بُنیاد ِ قانون ِ گسترش و گزینش، از سوی ِ بیشترین ِ مردم ِ اهل ِ زبان پذیرفته شود و کاربُرد قطعی و همگانی بیابد. [۲۴]

در این راستا، نه نیاز به کاربُرد ِ واژه‌های ِ جانیفتاده و “فارسی نشده”‌ی ِ عربی [۲۵] و انگلیسی و ترکیب‌های بیرون از قلمرو ِ دستور ِ زبان ِ فارسی داریم و نه ضرورتی ما را به پیروی از شیوه‌ی مشهور به “سره نویسی” ( یعنی گفتن و نوشتن ِ آن گروه از واژگان مرده و فراموش شده‌ی زبان‌های باستانی‌ی ایران و یا واژه های کهن و از یادرفته‌ی روزگار ِ آغاز ِ زبان ِ فارسی‌ی ِ دری که با دستگاه ِ آوایی و ضرباهنگ ِ زبان ِ امروزین و ساختار ِ معنی‌شناختی‌ی آن هم‌خوانی ندارند) ناگزیرمی‌کند. پاره ای از ریشه‌ها و واژه های کهن را هنوز هم می‌توانیم در جاهایی – جداگانه یا در ترکیب‌ها – به کارببریم؛ امّا این کار را نمی توان و نباید همواره و در همه جا و بی دقّت ِ زبان شناختی و روی‌کرد به همه‌ی جنبه های امر و تنها بر پایه‌ی شور ِ میهنی و گرایش ِ آرمان خواهانه کرد!

۶. خطّ ِ فارسی و نیازهای کنونی

از هنگامی که نوآوری در زبان فارسی و ساده کردن پیچیدگی‌های آن در دستور ِ کار ِ ایران دوستان و آزادی خواهان قرارگرفت، بهسازی‌ی خطّ نگاری‌ی کنونی و یا جای گزین گردانی‌ی آن با خطّ نگاری‌ی دیگری نیز همپای آن به بحث گذاشته‌شد که پس از دو سده، هنوز هم کم و بیش ادامه دارد. [۲۶]

در این راستا کسانی به دادن پیشنهادهایی برای هرچه ساده تر و دقیق تر کردن ِ شیوه‌ی خطّ نگاری بسنده کرده و عدّه ای طرح ِ تغییر ِ خطّ ِ فارسی به خطّ ِ لاتین را در میان نهاده و بی روی‌کرد به همه‌ی جنبه‌ها و پیامدهای امر، گمان برده اند که با لاتینی‌کردن ِ روش ِ نگارش ِ زبان ِ فارسی، همه‌ی ِ آشوب‌ها و نارسایی‌های زبان، یک‌باره از میان خواهدرفت!

البتّه کسانی هم هستند که هرگونه کوشش در راستای بهسازی‌ی خطّ نگاری را هم‌تراز با کفر و روی‌گردانی از میراث ِ مقدّس پیشینیان و کاری ناروا می‌شمارند و محکوم می‌کنند. اینان به جای این که با پویایی و روزآمدی در اندیشه‌ی برآوردن ِ نیازهای ِ امروزین ِ اهل زبان باشند، دل مشغول ِ پاسداری از مُرده ریگی کهن و دست نزدنی‌اند!

در این نکته شکی نیست که خطّ ِ کنونی‌ی فارسی اشکال‌ها و نارسایی‌های بسیار دارد و بازتاباننده‌ی ِ همه‌ی درون‌مایه‌ی ِ آوایی‌ی زبان نیست و کار ِ دریافت ِ خواست ِ نویسنده را در هنگام ِ خواندن ِ نوشته‌ی او دشوار و گاه ناممکن می‌سازد. امّا هیچ خطّی در جهان (جز برخی خطّ های قراردادی‌ی ِ ویژه‌ی آوانوشت در کارهای پژوهشی) کامل و یکسره بَری از عیب و نقص نیست و در خود ِ زبان های غربی – که خطّ ِ لاتین، دبیره‌ی ِ مشترک ِ آنهاست – و از همه برتر زبان انگلیسی، خطّ نگاری به هیچ روی همه‌ی بار ِ زبان را بر دوش نمی کشد. گذشته از آن، ما امروز تجربه‌ی کشور ِ همسایه مان ترکیه را در تبدیل ِ خطّ نگاری‌ی ِ فارسی / عربی به خطّ نگاری‌ی ِ لاتین و تجربه‌ی تبدیل ِ تحمیلی‌ی ِ خطّ ِ فارسی به خطّ ِ سیریلیک (روسی) در تاجیکستان را پس از هشتاد سال در پیش ِ چشم داریم و زیان ِ جبران ناپذیری را که در هر دو کشور از این رهگذر بر زبان و ادب و فرهنگ وارد آمده است، به خوبی می‌شناسیم.

بر این پایه، روش ِ خردمندانه و منطقی و دل سوزانه این است که راهی میانه و به دور ار برداشت های پیروان ِ دو قطب ِ افراط و تفریط بیابیم. راه ِ درست ِ میانه این است که همین خطّ نگاری‌ی کنونی را با بهره گیری از امکان های گسترده و گره گُشای کنونی بسیار رساتر و کارآیند تر از این که هست، بکنیم. در نخستین گام و تا پیش از چاره اندیشی برای یکایک ِ نارسایی‌ها – که نیاز به بحث زبان شناختی‌ی گسترده در سطح کارشناسی دارد – هرکس می‌تواند تا اندازه‌ای در این راه گام بردارد و به برآیندهای نسبی‌ی سودمندی برسد.

از جمله کارهای کردنی، می‌توان این چند تا را برشمرد:

١. کاربُرد ِ سه نشانه‌ی –َ ، –ِ و –ُ برابر ِ فارسی‌ی ِ

o, e, a

در هرجا که ضروری باشد.

٢. نوشتن ِ الف مقصوره (ی) در پایان ِ وام‌ْواژه‌ها و نام‌های عربی تبار به گونه‌ی ِ “- ا” مانند ِ : مُجتبا، مُرتضا، مُصطفا، اِنتها، مُنتها، [۲۷] مُلتقا و اَولا به جای مُجتبی، مُرتضی، مُصطفی، اِنتهی، مُنتهی، مُلتقی و اَولی.

٣. نوشتن ِ “ی ِ” (هم‌خوان ِ میانجی + واکه‌ی ِ –ِ ) نشانه‌ی ِ اضافه در ترکیب های اضافی در پی ِ واکه ها؛ مانند ِ: نامه‌ی ِ تو، خانه‌ی ِ من، موی ِ او، بدی‌ی ِ هوا، خوبی‌ی ِ بهار [۲۸]

۴. نوشتن ِ شناسه‌ی ِ (ضمیر ِ) دوم شخص ِ یکان به گونه‌ی ِ “- ای”: گُفته‌ای، رَفته‌ای، رُفته‌ای، خُفته‌ای، نشسته‌ای و جُز آن.

۵. نوشتن ِ “ی”‌ی ِ بیان ِ یگانگی (وحدت) در پی : واکه‌ی ِ –ِِ به گونه‌ی ِ “- ای”: نامه ای، جامه ای، خانه‌ای، بهانه‌ای.

۶. نوشتن ِ همان “ی” در پی ِ واکه های ِ “آ”، “او” و “ای” با “ی”‌ی ِ میانجی بر سر ِ آن، به گونه‌ی ِ “یی” : هوایی، فضایی، مویی، رویی، شیرینی‌یی، جهان‌بینی‌یی.

٧. نوشتن ِ “ی”‌ی ِ مصدری و نسبت (هر دو) به گونه‌ی ِ “-ی”‌ی ِ پیوسته: خوبی، بدی، شکستگی، تهرانی، اصفهانی، یزدی.

٨. نوشتن ِ همان “ی” در پی ِ واکه های “آ”، و “او” به گونه‌ی ِ “یی”: هوایی، نوایی، روایی، مویی، جویی، نیکویی.

٩. نوشتن ِ همان “ی” در پی ِ واکه‌ی ِ –ِ به گونه‌ی ِ “ای”: کوهپایه‌ای، زِفرِه‌ای، آباده‌ای. (گاه به جای آن “- گی” می‌آید: شحنگی، خبرگی، خیرگی، اسطورگی.

١٠. رعایت ِ دقیق و کامل ِ نشانه گذاری [۲۹] با بهره‌گیری از فهرست ِ نشانه های قراردادی در فرهنگ‌ها و دیگر کتاب‌های غربی و نیز گزارش‌هایی که در زبان فارسی در باره‌ی آنها نوشته شده است. کاربُرد ِ درست و هنجارمند ِ این نشانه‌ها می‌تواند بخشی از نارسایی‌های خطّ نگاری و نیز نابسامانی‌ی زبان فارسی را جبران‌کند.

* * *

پای‌بندی‌ی خویش‌کارانه به رعایت ِ نکته‌های یادکرده و همانندهای آنها در نگارش ِ خطّ فارسی، گونه ای آوانویسی و نزدیک شدن به این‌همانی‌ی ِ گفتار و نوشتار در زبان ماست. امّا در جاهایی که لازم باشد، می‌توانیم برای ِ نمایش ِ دقیق و درست ِ بخش‌هایی از نوشتار ِ فارسی، آنها را در متن و در میان ِ ( ) و یا در پانوشت ِ صفحه، به خطّ ِ لاتین ِ قراردادی‌ی ِ ویژه‌ی ِ آوانویسی، بنویسیم؛ چنان که – برای نمونه – همین روش به قصد ِ ضبط ِ درست و خالی از شبهه‌ی ِ واژه‌ها و نامهای هریک از درآمدهای فرهنگ ِ فارسی‌ی ِ مُعین و در پاره ای از درآمدهای ِ دانشنامه‌ی ِ ایرانیکا [۳۰] که نام‌های ویژه و یا دیگر واژه‌ها، فارسی است و نیز در متن ِ عبارت های انگلیسی‌ی ِ آن که نام‌ها و واژه‌ها و عنوان‌ها و پاره‌عبارت‌هایی ناگزیر و بنا بر اقتضا به فارسی آمده، همین روش به کار گرفته‌شده‌است.

* * *

سخن ِ آخِر و پیام فروتنانه و برادرانه‌ی ِ نگارنده‌ی این گفتار، به همه‌ی خواهران و برادران ِ هم‌زبان ِ خود این است که زبان ِ فارسی را سرسری نگیریم و همچون مردمک ِ چشم ِ خود پاس بداریم و در کاربُرد ِ یکایک ِ واژه‌ها و ترکیب‌ها و تعبیرهای آن و حفظ ِ بنیاد و چهارچوب ِ ساختاری و دستوری‌اش، از هرگونه افراط و تفریط ( تکلُّف و سنّت‌پرستی و ایستایی از یک سو و بی‌پروایی و بی‌بند و باری از سوی دیگر) به سختی بپرهیزیم و مُرده ریگ ِ گران‌بهای نیاگان ِ ارجمندمان را رساتر و به‌سامان‌تر و توان‌مندتر از آنچه دریافته‌ایم، به آیندگان بسپاریم. چنین باد!

کانون پژوهشهای ایران شناختی

(CENTER FOR IRANIAN STUDIES)

تانزویل، کوینزلند- استرالیا

www.iranshenakht.blogspot.com

ویرایش سوم – اسفندماه ١٣٨٧ (مارس ٢٠٠٩)

پی‌نوشت‌ها:

١. دکتر پرویز ناتل خانلری: زبان شناسی و زبان فارسی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران – ١٣۴٧ و همو: تاریخ زبان فارسی (دو جلد)، بنیاد فرهنگ ایران، تهران – ١٣۵٢ و دکتر علی اشرف صادقی: تکوین ِ زبان ِ فارسی، دانشگاه آزاد ایران، تهران – ١٣۵٧.

٢. کهن ترین دست نوشت ِ شناخته از زبان فارسی‌ی دری، ترجمه‌ی رساله در احکام مذهب ِ حَنَفی از امام حکیم خواجه ابوالقاسم اسحاق بن محمّد سمرقندی با تاریخ نگارش ِ – دست ِ کم ِ – ٢۴٢ ه. ق. (= ٩۵٣م.) است.

٣. شاید دفترهای فراهم آورده از گویشهای گوناگون زبان فارسی – که شماری از آنها در دهه های اخیر نشریافته اند – بتوانند تا اندازه ای رهنمون به دریافتی از چگونگی‌ی زبان فارسی‌ی گفتاری در سده های پیشین باشند. همچنین است برخی از گُفتاوَردها از این گویشها در پاره ای از متن های تاریخی و ادبی؛ مانند آنچه راوندی در کتاب خود راحه الصّدور و آیه السّرور از گویش اصفهانی‌ی زمان خود آورده است.

۴. در این زمینه بهار، م. – ت. (ملک الشعراء): سبک شناسی (٣ جلد)، صفا، ذ.: دوره‌ی تاریخ ادبیات در ایران و محجوب، م. – ج.: سبک خراسانی در شعر فارسی با آوردن ِ نمونه های بسیار از نثر و نظم فارسی‌ی ِ هزاره‌ی گذشته، می‌توانند سیمای زبان فارسی‌ی نوشتاری در این هزاره را در برابر چشم ما نمایان گردانند.

۵. صائب تبریزی / اصفهانی می‌گوید: ” زین بیابان گرم تر از ما کسی نگذشته است / ما ز نقش ِ پا چراغ ِمردم آینده ایم”.

۶. درباره‌ی زندگی و کارنامه‌ی این شاهزاده‌ی ِ نوآور، دکتر عبّاس امانت: “پور ِ خاقان و اندیشه‌ی بازیابی‌‌ی تاریخ ِ ملّی‌ی ِ ایران: جلال الدّین میرزا و نامه‌ی خسروان” در ایران نامه ١٧: ١، مریلند، زمستان ١٣٧٧، صص ۵- ۵۴.

٧. نامه‌ی خسروان، چاپ دوم به همّت ِ هانری بارب و میرزا حسن خداداد تبریزی، وین – ١٢٩٧ه. ق. (= ١٨٧٩- ١٨٨٠م.، بخش یکم، صص ۵- ۶ (گُفتاوَرد ِ عبّاس امانت در ایران نامه، پیشین).

٨. درباره‌ی دیگردیسی های زبانی در اثرهای نویسندگان ایرانی از روزگار جنبش مشروطه خواهی بدین سو، کامشاد، حسن: پایه گذاران نثر جدید فارسی، نشر ِ نِی، تهران- ١٣٨۴.

٩. درباره‌ی “فرقه‌ی ِ آذرکیوان” و “مُلاّ فیروز” و واژه های دساتیری، ابراهیم پورداود: دساتیر در فرهنگ ایران باستان، انجمن ایران شناسی، تهران – ١٣٢۶، صص ٢٧- ۵١ و چاپ دوم آن در مقدّمه‌ی ِ لغت نامه‌ی ِ دهخدا، بخش یکم، صص ۴٠- ۶٢ و گفتار هانری کربُن در زیر درآمد ِ آذرکیوان در دانشنامه‌ی ایرانیکا، ج ٣، صص ١٨٣- ١٨٧ و گفتار فتح الله مجتبایی در همان جا، ج ۶، صص ۵٣٢- ۵٣۴ زیر درآمد ِ دبستان المذاهب و گفتاری دیگر از همو در همان جا، ج ٧، ص ٨۵ زیر درآمد ِ دساتیر و بهار، م. – ت. (ملک الشعراء)- سبک شناسی، پیشین، چاپ ششم، تهران- ١٣٧٠، صص ٢٩٠- ٢٩٢.

١٠. از آن جمله اند برهان قاطع، آنندراج، انجمن آرای ناصری و فرهنگ نفیسی (ناظم الاطبّاء) که شمار زیادی از واژه های ساختگی‌ی دساتیری را در بر دارند. (برای آشنایی با دیگر فرهنگ‌ها و کتاب‌های دربرگیرنده‌ی ِ این گونه واژه ها، ← خاستگاه های یادکرده در پی نوشت ِ شماره‌ی ٩.

١١. دو فرهنگستان عصر پهلویان بیشتر به یافتن یا ساختن ِ برابرهای فارسی برای وامْ‌واژه های بیگانه ( عربی و غربی) می‌پرداختند. امّا “فرهنگستان” کنونی، رویکردی به عربی زدایی از زبان فارسی ندارد و بیشتر به کار ِ برابریابی برای واژگان ِ فرنگی می پردازد. (چگونگی‌ی واژه‌ها و ترکیب‌های پیشنهادی‌ی این “فرهنگستان”، خود جای بحث دارد و نیازمند گفتاری جداگانه است.)

١٢. گفتنی است که زبان شناسان و ادیبان ایرانی در گسترش زبان عربی و غنا بخشیدن بدان، نقش درجه‌ی یکم داشتند و بدون کوشش‌های آنان، زبان عربی پر و بال نمی گشود. خود عربها نیز اهمیت کارهای بزرگ ِ کسانی چون سیبویه و فیروزآبادی و دیگران را نادیده نمی گیرند و همواره یادآور می‌شوند.

١٣. یادآوری‌ی این نکته نیز ناسودمند نیست که بسیاری از وام‌ْواژه های به ظاهر عربی‌ی رایج در زبان فارسی، ریشه‌ی عربی ندارند و خود زمانی از فارسی به عربی رفته و دیگردیسی یافته و سپس با کالبَد ِ جدید خود به فارسی بازگشته اند. از آن جمله اند خَندَق ( از فارسی‌ی کندَک)، هندسه (از فارسی‌ی اندازه)، اِبریق (از فارسی‌ی آبریز) و عشق ( http://aramis.obspm.fr/~heydari/dictionary/esq_pers.html).

١۴. آنان تنها با پوسته و کالبَد ِ واژگان سر و کار دارند و نه با درون‌ْمایه و لایه های زیرین ِ آنها و گمان می‌برند که آنچه اهل ِ زبان از یک واژه درمی یابند، همان است که در فرهنگ‌ها در برابر آن آمده و – برای نمونه – همین که واژه‌ی “ناسَره / ناپاک” ِ معنی را با انبر از درون فرهنگ واژگان زبان درآورند و واژه‌ی “سَره / پاک” ِ چَم را با شور ِ میهنی بر جای آن بگذارند، کار تمام است! ایشان در نمی یابند که در میان ِ هر واژه‌ی شنیده یا خوانده با ذهن و ضمیر ِ شنونده یا خواننده، چنان پیوندهای رازآمیزی هست که شرح و وصف و روشنگری‌ی هیچ فرهنگی نمی تواند به تنهایی جای‌ْگزین و نمایش‌ْگر آن‌ها شود. آنان متن هر گفتار یا نوشتاری را که در سرشت ِ زبانی‌ی خویش، پیکری است یک‌پارچه و دارای پیوند ِ اندامْ‌وار در میان ِ یکایک جزءهای خود با لایه‌های گوناگونش، تنها جمع ِ عددی‌ی ِ واژه‌ها می‌دانند و متن را به گونه‌ی “جدول ِ کلمات ِ متقاطع” می‌بینند!

١۵. اشتباه نشود؛ وقتی سخنن از وامْ‌واژه‌ها می‌گویم، مقصودم واژه‌های بیگانه‌ای نیست که در دهه‌های اخیر، برخی از فارسی زبانان، آنها را بی پروا و نادلْ‌سوزانه در بافت ِ زبان فارسی به کار می‌برند؛ در حالی که برابرهای فارسی‌ی رسا و روشن و پذیرفتنی برای آنها هست یا می‌توان‌یافت. یکی از تازه ترین این ترکیب‌ها “اَنسِرینگ ماشین” است که فارسی‌ی ِ”پیام گیر” را به جای آن داریم و – دست ِ بر قضا – برای دستگاه‌ ِ نامیده، از اصل ِ انگلیسی اش هم درست تر و گویاترست. (این ترکیب خوب را نخستین بار تاجیکان به کار بردند؛ امّا بعدها “فرهنگستان” تهران در یکی از گزارش هایش، ادّعا کرد که از برگزیده‌ها و تصویب کرده های آن دستگاه بوده است!)

١۶. سُیوطی نویسنده‌ی کتاب مشهور ِ الاتقان فی علوم القرآن، در این کتاب و نیز در کتاب‌های دیگرش مانند المُهَذَّب و المُتَوَکلی به بحث درباره‌ی واژه های “دَخیل” در قرآن پرداخته و آنها را وامْ‌گرفته از یازده زبان و از جمله فارسی شمرده است. در این باره و نیز برای آشنایی با یکایک این وامْ‌واژه های بازشناخته در قرآن و ریشه یابی‌ی آنها، آرتور جِفری : واژه های بیگانه‌ی قرآن که دکتر فریدون بدره ای آن را با عنوان ِ و اژه های دَخیل در قرآن مجید به فارسی برگردانده است (توس، تهران- ١٣٧٢). در باره‌ی ِ تاثیرگذاری‌ی ِ زبان فارسی در گسترش ِ زبان ِ عربی، آذرنوش آذرتاش: راه های نفوذ فرهنگ فارسی در فرهنگ و زبان ِ تازی (پیش از اسلام)، دانشگاه تهران- ١٣۵۴ و سید محمّد علی امام شوشتری: فرهنگ ِ واژه‌های ِ فارسی در زبان ِ عربی، انجمن آثار ملّی، تهران- ١٣۴٧.

١٧. “سَره نویسان” که با دیدن ِ هر واژه‌ی عربی‌تباری در نوشتارهای فارسی، خون ِ پاک ِ ایرانی شان به جوش می‌آید و شتابْ‌زده، جای‌گزینی “سَره / پاک” برای آن دست و پا می‌کنند، آیا هیچ گاه اندیشیده اند که تفاوت ِ این واژه‌ها نه در تیره و تبار و وابستگی‌ی قومی شان، بلکه در زندگی و اندیشه و احساس و عاطفه و دریافت ِ گویندگان و نویسندگان آن‌ها در درازنای تاریخ و در پیچ و تاب ِ هزاران آزمون ِ تلخ و شیرین است؟ برای نمونه، آنان همواره واژه‌ی ِ “مهر” را بَدیل ِ بر گزیده‌ی خود به جای “عشق” (با عربی‌انگاری‌ی ِ آن، بند ِ ۴ متن ِ همین گفتار و پی‌نوشت ِ ١٣) می‌دانند؛ امّا آیا هرگز ژرفانگری کرده اند که – برای مثال – چرا حافظ در سروده ای می‌گوید: “مرا مهر ِ سیه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد / …” و در سروده ای دیگر می‌گوید: “گویند رمز ِ عشق مگویید و مشنوید / …”؟ مگر در یکمین نمی توانست بگوید: “مرا عشق ِ سیه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد” و در دومین: “گویند رمز ِ مهر مگویید و مشنوید”. پس این کاربُردهای دوگانه‌ی “مهر” و “عشق” را – که در سروده های او ده‌ها نمونه دارد – نمی توان در پوسته و کالبَد ِ این دو واژه‌ی به اصطلاح “مترادف” و معنی‌ی ِ ساده و قراردادی‌ی ِ آن‌ها در فرهنگ‌ها جست و در میان ِ “مهر” و “عشق” نشان ِ مساوی گذاشت.

١٨. گزینه ای است از گفتار یک استاد ایرانی در یکی از دانشگاه های بیرون از ایران که در یک فصل‌ْنامه‌ی فرهنگی‌ی چاپ خارج درج شده است. از نویسنده و جای چاپ گفتارش نام نمی‌برم تا سخنم جنبه‌ی شخصی پیدا نکند.

١٩. این جمله را چند سال پیش، در خیابان فردوسی‌ی تهران از زبان ِ یک قاچاق فروش ارزهای خارجی شنیدم. ٢٠. این تعبیر از علی میرفطروس است (هفت گفتار …، نشر فرهنگ، فرانسه و کانادا – ٢٠٠١، ص ١٩).

٢١. از جمله‌ی اینان، می‌توان از احمد آرام، امیرحسین آریان پور، غلامحسین مصاحَب، داریوش آشوری، احمد اشرف، منوچهر بزرگمهر، امیرحسین جهانبگلو، محمود حسابی، نجف دریابندری، علی اکبر سیاسی، فیروز شیروانلو، محمود صناعی، حمید عنایت، حسن کامشاد، فرهنگ مهر، محمّد باقر هوشیار و شماری دیگر نام برد و کوشش‌ها و کنِش‌های ارزنده و سازنده شان را قدرشناخت و ارج گزارد.

٢٢. زنده یاد دکترمحمود حسابی در شمارشی دقیق و ریاضی از ریشه‌ها و پیشوندها و میانوندها و پسوندهای زبان‌های هند- و- اروپایی – که زبان فارسی هم یکی از آن‌هاست – بدین برآیند رسید که می‌توان از پیوندهای گوناگون ِ آنها با یکدیگر ٢٢۶ میلیون ترکیبْ واژه ساخت (دکتر محمود حسابی: فرهنگ حسابی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دانشگاه صنعتی امیرکبیر، واحد تفرش – تهران، ١٣٧٢، صص یازده – دوازده.

٢٣. می‌گویم واژه‌های پذیرفته از زبان‌های دیگر تا آن‌ها را از “ترکیب‌ها” جداکنم؛ زیرا هَنجار ِ درست ِ زبان، هیچ گاه به ما اجازه نمی دهد که ترکیب‌های زبان‌های دیگر را (جُز در هنگام ِ گُفتاوَرد) در زبان خود به کار ببریم. کاربُرد ِ این گونه ترکیب‌ها، به منزله‌ی پذیرش ِ دستور ِ آن زبان‌ها و نادیده گرفتن ِ استقلال ِ دستوری و ساختاری‌ی ِ زبان ِ خویش است.

٢۴. روزی که فرهنگستان یکم ترکیب‌های شهرداری، شهربانی، دارایی، دادگستری، بهداری، فرهنگ و آمار را به جای ِ بلدیه، نظمیه، عدلیه، صِحیه، معارف و اوقاف و صنایع ِ مستظزفه و اِحصائیه پذیرفت و به مردم عرضه داشت، کهنه پرستان و عادت کردگان به نام‌های نابه‌هنجار ِ پیشین، برگزیده های تازه را جدّی نگرفتند و کار ِ فرهنگستان را ریشخند کردند. امّا دیری نگذشت که بیشتر ِ مردم، نام‌های نونهاده را پذیرفتند و این نام‌ها به درستی در زبان ما جاافتاد؛ به گونه ای که امروز اگر کسی نام‌های گذشته را بگوید، نادریافتنی و مایه‌ی شوخی و خنده خواهدبود. همچنین اندک زمانی پس از روزی که روسها نخستین پیک ِ زمینی را به گُستره‌ی کیهان فرستادند، آن را به زبان ِ خود “سْپوتنیک” نامیدند و به جهانیان شناساندند، در رسانه های خبری ی ِ ایران نام ِ ترکیبی‌ی “قمر ِ مصنوعی” را – که ساختی ناسزاوار و ناخوشایند دارد – به جای آن به کار بردند؛ امّا زنده یاد دکترمحسن هشترودی، ترکیبْ واژه‌ی ِ رسا و زیبای فارسی‌ی “ماهواره” را به جای آن پیش نهاد که بی درنگ با پذیره‌ی همگانی رو به رو شد و در بافت ِ زبان جاافتاد و افزون ِ بر آن، ترکیب‌هایی چون ماهواره‌ی هواشناسی، ماهواره‌ی جاسوسی، ماهواره‌ی نظامی، ماهواره‌ی خبری و جز آن نیز بر بنیاد ِ آن ساخته شد و معمول گردید. هرگاه پیشنهاد ِ آن دانشمند ِ نامدار پذیرفته‌نشده بود، ناگزیر یا هنوز ترکیب ِ گوش آزار ِ “قمر ِ مصنوعی” را به کار می‌بردیم و یا “سَتِه لایت” انگلیسی را که جایگزین “سْپوتنیک” روسی هم شده است. (متاسّفانه هنوز هم برخی از فارسی زبانان بی پروا و نادل‌ْسوز – به رَغْم ِ رایج شده بودن ِ “ماهواره”، در گفته‌ها یا نوشته‌های فارسی نماشان، ” سَتِه لایت” می‌گویند و می‌نویسند!)

٢۵. منوچهری‌ی دامغانی چکامه سرای سده های‌ی چهارم و پنجم هجری – که به عربی دانی‌ی خود مُباهات بسیار می‌کرده و در جایی گفته است: ” من بسی دیوان ِ شعر ِ تازیان دارم ز ِ بَر…” – در یکی از سروده هایش، “عَشیق” به معنی‌ی “معشوق” را به کار برده و با تکلّف و عربی مآبی‌ی هرچه تمامتر گفته است: “غُرابا مَزَن بیشتر زین نَعیقا / که مهجور کردی مرا از عَشیقا”. امّا این واژه‌ی “عشیق” در همان چکامه‌ی منوچهری زندانی ماند و هنرمندان و عاشقان خوش ذوق ِ فارسی زبان، روادید ِ درآمدن به “جمع ِ دوستان” و “حضور ِ مجلس ِ اُنس” خویش را بدین بیگانه‌ی ناآشنا و خودی نشده (هرچند با ریشه و تباری ایرانی)، ندادند؛ در حالی که از همان بنیاد و تیره و تبار ِ زبانی، واژه‌های ِ “عشق” و “عاشق” و “معشوق” و ترکیب‌های دلْ‌پذیری از همْ‌زیستی آنها با واژه‌ها یا “وَندها”ی فارسی در این زبان ماندگارشدند و چنان بار و توانی یافتند که جداکردن ِ آن‌ها از بافت ِ زبان – به رَغْم ِ ساده انگاری‌های “سَره نویسان” – شدنی نیست.

٢۶. درباره‌ی سویه های گوناگون ِ خطّ ِ فارسی و پیشنهادهایی برای بهسازی یا تغییر ِ آن، مجتبی مینَوی: اصلاح یا تغییر ِ خطّ ِ فارسی؟ در تازه ترین چاپ ِ آن در بررسی ِ کتاب ٣١، لوس آنجلس، بهار ١٣٧٨، صص ١١- ١٢ و برای آشنایی با برداشتی تحلیلی و کارشناختی از دشواری های ِ این خطّ، مسعود خیام: خطّ ِ آینده، آینده‌ی ِ خطّ ِ تمام اتوماتیک فارسی، نشر ِ نگاه، تهران – ١٣٧٣ و برای خواندن ِ پیشینه و جنبه های گوناگون این امر در یک اثر ِ پژوهشی‌ی دانشگاهی‌ی ِ امروزین،

orough,F ,beygiHasha

Persian Orthography, Studia Iranica Upsaliensia 7, Upsala Universitet, Upsala, Sweden, 2005, 250 p.

٢٧. در این میان، اِنتها و مُنتَها دیرزمانی است که با همین نگاشت و نه با نگاشت ِ اصلی‌ی ِ عربی نوشته می‌شوند و کسی هم ایرادی بر آن ندارد؛ امّا وقتی بنویسی مُجتبا (به جای ِ مُجتبی) و اَولا (به جای ِ اَولی)، داد و هَوار ِ کسانی برمی آید که : “ای وای! ناموس ِ زبان و ادب از دست رفت!”

٢٨. پاره ای از سردبیران ِ نشریه‌ها یا ویراستاران ِ کتاب‌ها، نوشتن ِ این “ی”‌ی ِ میانجی را بِدعَتی از سوی برخی از معاصران می‌پندارند؛ امّا در دستْ‌نوشتی از شاهنامه با تاریخ ِ رونویسی‌ی ِ ۶٧۵ هجری‌ی ِ قمری (نگاه داشته در موزه‌ی بریتانیایی – لندن)، در سرتاسر ِ متن این “ی”‌ی ِ جدانوشته را می‌بینیم و در شاهنامهی ِ ویراسته‌ی ِ دکتر جلال خالقی مطلق نیز از همین نگاشت پیروی شده است.

۲۹٫ Panctuation

۳۰٫ Encyclopaedia Iranica(www.iranica.com)

  • 0

    Overall Score

  • ‎رتبه‌بندی خوانندگان‫:‬0 Votes

هم‌رسانی

‎دربارهٔ جلیل دوستخواه

احتمالا به این‌ها نیز علاقه‌مندید:

دیدگاه شما چیست؟

Your email address will not be published. Required fields are marked *