یدالله پرمون: زبان، بنیادی‌ترین جلوۀ میراث معنوی است

مرگ یک گویش از دست رفتن گوشه‌ای از یک فرهنگ است؛ فرهنگی که براحتی از بین می‌رود اما کشف دوباره آن خیلی زمان می‌برد. این را دکتر یدالله پرمون می‌گوید.

دکتر یدالله پرمون متولد ۱۳۴۵ کرمان، در ۵ سال اخیر عضو هیات علمی پژوهشکده زبان و گویش سازمان میراث فرهنگی بوده و استاد زبان‌شناسی در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه‌های الزهرا، پیام نور و آزاد اسلامی است. آنچه ما را واداشت تا در هفته میراث فرهنگی به سراغ او برویم، تلاش مستمرش در پژوهش گویش‌های ایرانی است. او پرونده گویش «مراقی» را برای ثبت در فهرست میراث در خطر یونسکو تنظیم کرده است.

– اولین جرقه‌های علاقه ذهنی تان به فرهنگ کهن ایران چگونه شکل گرفت؟

اگر بخواهم به گذشته خود در زندگی برگردم، شاید دقیقا بشود گفت که این علاقه به وضعیت تربیتی‌ام در خانواده بر می‌گردد. من در کرمان به دنیا آمدم و در خانواده ما نگرش احترام آمیز نسبت به فرهنگ ایرانی وجود داشت و شکل‌گیری این علاقه را باید از کودکی و در میان خانواده در نظر گرفت.

تحصیلات دانشگاهی من هم دقیقا در همین حیطه بود. بعد از اینکه لیسانس مترجمی را در رشته زبان و ادبیات انگلیسی گرفتم، وارد حیطه زبان‌شناسی نظری شدم. زبان‌شناسی که ما در ایران می‌خوانیم، زبان‌شناسی همگانی است اما زبان‌شناسی زیر شاخه‌های متنوعی دارد و ما در ایران این امکان را نداریم که در تمام این زیرشاخه‌ها متخصص تربیت کنیم. بچه‌ها معمولا خودشان در یک رشته خاص غور می‌کنند؛ یکی معنی‌شناس می‌شود ، یکی ساختمان‌شناس می‌شود، یکی نحوشناس می‌شود و من هم آواشناس و واج شناسم و در این حیطه کار می‌کنم و این، ارتباط بسیار مستقیمی با گویش دارد و به همین دلیل علاقه دوم من که در حین کار شکل گرفت، مباحث گویش‌شناسی بود. رساله کارشناسی ارشد و دکترای من در رابطه با آواشناسی و واج‌شناسی گویش است و خوشبختانه در مسیری افتادم که به آن علاقه دارم.

– چه شد که به سراغ واج‌شناسی و آواشناسی رفتید؟

علاقه شخصی خودم باعث شد. احساس می‌کنم که در این حیطه استعداد بیشتری دارم. دوستان هم خیلی لطف دارند – چه همکاران و چه شاگردانم در دانشگاه‌ها_ می‌گویند جزء برداشت‌کننده‌های صحیح از مسائل آوایی و واجی هستم.

– پیش از اتمام دوره لیسانس تصمیصم‌تان را گرفته بودید که وارد حیطه زبان‌شناسی شوید؟

قبل از اینکه وارد دوره لیسانس شوم یک مدرک دبیری انگلیسی هم از دانشگاه تربیت معلم داشتم که جزء کلکسیون مدرک‌های من است! زمانی که در آن دوره تحصیل می‌کردم، درسی داشتیم به نام صوت‌شناسی که همان واج‌شناسی و آواشناسی است با تکیه خاص در انگلیسی. همان موقع هم به این حوزه علاقه خاصی داشتم. در واقع می‌توانم بگویم که مسیر زندگی‌ام از همان زمان انتخاب شده بود.

– فکر می‌کنید اگر دکتر پرمون یک معلم باقی می‌ماند، زندگی‌اش چه شکلی به خود می‌گرفت؟

شاید بهتر می‌شد. بعضی وقت‌ها این غبطه را به دوران گذشته خود می‌خورم که ای کاش معلم بودم. واقعیت این است که دوست داشتم از پایه بچه‌ها را هدایت کنم. مشکل که ما در حوزه آموزش داریم این است که متاسفانه معلم‌های ما با بالا رفتن مدرک، مدارج بالاتر را هم درس می‌دهند. این اعتقاد شخصی من است که تدریس در مقطع پایین‌تر فوق العاده دشوارتر و بسیار حساس‌تر است. بچه‌های رده‌های بالاتر ذهن هدایت شده‌ای دارند. واقعیت این است که اگر ما بتوانیم در نظام آموزشی به این درجه از اشراف برسیم که آدم‌های متخصص را به تدریس در مقاطع پایین‌تر بگماریم و با حوصله بیشتری تدریس کنند، مطمئنا بازدهی بیشتر خواهد شد.

– اگر به ابتدای راه بر می‌گشتید باز هم همین راه را انتخاب می‌کردید؟

بله. من زبان‌شناسی را واقعا با عشق و علاقه ادامه دادم. البته شاید به خاطر اشرافی باشد که الان به وجود آمده است. اگر خالی از ذهن بودم نمی‌دانم که به این راه وارد مس شدم یا نه. ولی الان با توجه به اشراف و علاقه‌ای که به وجود آمده و با توجه به زمینه‌ای که سازمان میراث فرهنگی برای من ایجاد کرده، می‌توانم بگویم که بله؛ باز هم به همین راه وارد می‌شدم.

– اقیانوس گویش‌های ایرانی چه خصوصیاتی دارد؟

سازمان میراث فرهنگی به عنوان ارگانی که وظیفه‌اش پاسداری از میراث فرهنگ ایران است، در ساختار خود دو نوع میراث را می‌شناسد: میراث ملموس و میراث ناملموس یا مادی و معنوی. میراث ملموس چیزهایی است که می‌توان دید مثل سنگ قبر، بنا، کتیبه، مهر و … . میراث غیر ملموس ۳ جلوه دارد: یکی دانش سنتی است مثل دانشی که باعث می‌شود یک قنات حفر شود. خود قنات میراث ملموس است اما دانشی که آن را به وجود آورده اگر از دست برود، دیگر برای همیشه از بین رفته است. نمی‌دانم چند نفر از پیرمردهایی که متخصص حفر قنات هستند،زنده مانده‌اند. اینها اگر از دست بروند دیگر خود قنات به درد نمی‌خورد و قنات‌های بعدی نخواهیم داشت.

دوم فولکلور و فرهنگ عامه است شامل آداب و رسوم و … که به کار پژوهشکده مردم‌شناسی بر می‌گردد . بنیادی‌ترین جلوه میراث معنوی زبان است؛ چون زبان بستر فرهنگ است. زبان در واقع واسطه‌ای است که انتقال فرهنگی را از نسلی به نسل دیگر و از جایی به جای دیگر صورت می‌دهد.

پاسداری از میراث دوم معنوی در واقع وضعیت خاص خودش را دارد و با پاسداری از میراث مادی فرق دارد برای اولی می‌توان حصار کشید، مرمت کرد و نگهبان گذاشت اما دومی بین مردم ساری و جاری است و نمی‌توان مردم را در حصار نگه داشت. اهل یک روستا تصمیم می‌گیرند که دیگر از گویش محلی خود اسنفاده نکنند چون گویش آنها نسبت به گویش مجاور یک گویش زیرین و به اصطلاح عوام «بی‌کلاس» است. همین الان واقعا این اتفاق افتاده است. در متون زبان‌شناسی گویشی به نام گویش هرزندی وجود دارد و گویشی به نام تاتی هم هست که در دوران‌های گذشته قبل از هجوم ترکان به منطقه آذربایجان به آنها صحبت می‌شده و زبان آذری اصیلی که از آن صحبت می‌شود، همین زبان است.

ترکی به دلیل احاطه نظامی،فرهنگی و … به یک زبان زبرین تبدیل شده است و تاتی، تالشی و هرزندی به زبان زیرین تبدیل شده اند . تات‌ها، در چهار روستای آذربایجان شرقی زندگی می‌کنند که بین خودشان به تاتی صحبت می‌کنند اما زبان غالب‌شان آذری است. جوان‌ترها می‌گویند به ما تاتی یاد ندهید، ما ترکیم! روستای هرزند عتیق امروز یک تات زبان ندارد، یک هرزندی زبان ندارد و همه ترک زبان هستند. در روستای «گلین قیه» که هرزندی‌ها به آنجا مهاجرت کرده اند، فقط یک پیرمرد ۷۰ ساله کمابیش زبان تاتی را به خاطر دارد. در واقع هیچ هرزندی زبانی در مناطق بین گلین قیه و هرزند وجود ندارد. در منطقه تالش گیلان نیز همه تالش‌ها دوزبانه هستند. ترکی را به عنوان زبان واسطه به کار می‌برند و تالشی هم در بین خودشان رایج است اما تالشی هر روز بیشتر به سوی نابودی پیش می‌رود.

– اهمیت مطالعه زبان و گویش در چیست؟

با مطالعه زبان می‌شود می‌شود به ۳ یا ۴ هدف رسید. کم اهمیت‌ترین آنها شاید این باشد که با مطالعه زبان توصیف می‌کنیم و ماده زبانی به دست آمده در این توصیف، امکاناتی را در اختیار پژوهشگر زبان قرار می‌دهد. در ایران امروز کماکان در کلاس‌های درس زبان‌شناسی از زبان‌ها آفریقایی، استرالیایی، سرخپوستی و اسکیمو مثال می‌آورند، در صورتی که در ایران یک گنجینه غنی وجود دارد که متاسفانه به آن اهمیتی داده نمی‌شود.

اهمیت دوم پرداختن به بحث‌های زبانی، بحث محک زدن نظریه‌هاست. زبان‌شناسی یکی از علومی است که به بررسی علمی می‌پردازد. زبان‌شناس مصر است که علم تجربی دارد و حق هم دارد چون بر اساس اصول علمی پیش می‌رود . ادعاهایش کاملا عینیت دارد و بر اساس اصول منطقی استدلال می‌کند. نظریه‌های زبانی فراوانند که باید به محک گذاشته شوند.

در ایران این رویه بسیار کند و با طمانینه پیش می‌رود و محدود به چند شخصیت برجسته زبان‌شناسی در دانشگاه‌های ماست. ما در ایران امروز هنوز کسی را نداریم که نظریه زبانی داده باشد.

در جهان اسلام و در فرهنگ و تمدن اسلامی بنیانگذار دستور زبان عربی سیبویه ایرانی بوده است. ابوعلی فارسی،فارابی، ابن سینا و دیگران درباره دستور کار کرده بودند که ما این سنت را متاسفانه از دست داده‌ایم و کار بر روی گویش‌ها این فرصت را ایجاد می‌کند. می‌توان مصرف کننده غرب نبود و با نگاه کردن به گویش‌های ایرانی مطالب را بازسازی کرد.

اهمیت سوم مربوط به کاربرد مباحث زبانی است که اهمیت فرهنگی دارد. اهمیت فرهنگی توجه به گویش‌های ایرانی این است که با توجه به زبان و بررسی‌های زبانی می‌توانید فرهنگ را حفظ و بازسازی کنید. میراث فرهنگی معتقد است باید به اعماق تاریخ ایران برگردیم و شروع کنیم به بازسازی و کشف نقاط کور تاریخ کشور ایران. باستان‌شناسی از روی شواهد باستانی کار می‌کند اما یک جا متوقف می‌شود اما زبان‌شناس می‌تواند قرن‌ها آن طرف‌تر را هم ببیند. با استفاده از مقایسه زبان‌های دختر می‌توان به زبان‌های مادر رسید. اگر زبان مادر وجود نداشته باشد می‌توان با استفاده از زبان‌های دختر آن را بازسازی کرد و این بازسازی‌ها می‌تواند پله پله تا اعماق تاریخ پیش برود.

زبان فارسی یکی از نواده‌های زبان هند و اروپایی مادر است. هیچ سندی از زبان هند و اروپایی مادر در دست نیست ولی زبان‌شناسان بر اساس بازسازی‌های زبانی الان به نتایجی در رابطه با فرهنگ هند و اروپایی مادر رسیده‌اند. وقتی موردی در زبان مادر وجود داشته باشد و مورد دیگر غایب باشد می‌توان به فرهنگ رسید و به منطقه جغرافیای نزدیک شد. در واقع بحث زبان به دست یافتن به گذشته تاریخ و فرهنگ .

زبان دو تجلی مکتوب و شفاهی دارد بسیار کمک می‌کند. فلسفه شکل‌گیری پژوهشکده زبان و گویش در واقع این است که متخصصانی را به کار گیرد که در رابطه با میراث زبانی ایرانی در دو جلوه شفاهی و مکتوب کار کنند. به همین دلیل سه گروه متون کهن و زبان‌های باستانی، گویش‌شناسی و متون دوره اسلامی را در خود جای داده است. حاصل پژوهش‌های این پژوهشکده، دو ماده مربوط به زمان حال و ادوار گذشته را در اختیار قرار می‌دهد که با در دست داشتن آنها می‌توان به سیر تحول تاریخ رسید. با استفاده از نتایج این تحقیق می‌توان نهایتا به هدف اصلی یعنی بازسازی فرهنگ گذشته رسید.

این بحث هم از جنبه فراگیر بودن در کل گستره ایران و هم از جنبه بین المللی بسیار گسترده است. مرزهای سیاسی ایران گونه‌های زبانی را در خود محصور نکرده است و در هند، چین، عراق، کشورهای حاشیه دریای خزر و … دیده می‌شود. بنابراین بحث بررسی‌های بین المللی را هم می‌توان در نظر گرفت.

– چرا مثال‌هایی که در دروس زبان‌شناسی ارائه می‌شود ایرانی نیست؟

سنت نادرست آموزشی ما فقط به مباحث تئوریک منحصر است و مباحث دانشگاهی ما منحصر به همین مباحث تئوریک است که با مثال‌های از پیش مشخص شده مطرح می‌شود. در واقع سر کلاس دانشگاه درس می‌دهند و بچه‌ها می‌خوانند و نمره خوب هم می‌گیرند اما وقتی همین دانشجو به سراغ یک گویش می‌آید و می‌خواهد تئوری‌ها را روی آن پیاده کند در می‌ماند. چون زبان‌شناسی نظری ما همراه با مباحث عملی نیست و در دانشگاه‌های ما کماکان زبان‌شناسی نظری درس داده می‌شود.

سر کلاس‌های دانشگاه‌ها در کارشناسی ارشد دروسی داریم به نام مقدمات زبان‌شناسی، زبان‌شناسی اجتماعی و حتی گویش‌شناسی که در برخی دانشگاه‌ها تدریس می‌شود. مفاهیم بنیادی مانند لهجه، گویش، گونه و زبان در دانشگاه‌ها درس داده می‌شود و دانشجویان هم نمره خوب می‌گیرند اما وقتی وارد عمل می‌شوند نمی‌توانند تفاوت میان این مفاهیم بنیادی را از هم تشخیص دهند.

مدرج کردن اینها اتفاق نیافتاده است که پیگیری آن در برنامه امسال پژوهشکده زبان و گویش پیش بینی شده است تا تکلیف ما با این تعاریف بنیادین مشخص شود.

– آرزوهای شما در کار بر روی گویش‌ها تا چه حد جامه عمل پوشیده است؟

خیلی کم. خیلی کم، چون خیلی کند پیش می‌رود. ما یک مشکل اساسی در ساختار سازمان میراث فرهنگی داریم و آن هم این است که پژوهشکده زبان و گویش آن طور که باید و شاید برای خود سازمان، ادارات کل میراث استان‌ها، پایگاه‌ها و غیره جا نیافتاده است. میراث فرهنگی کماکان به صورت سنتی به پشتوانه بدنه‌ای که در آغاز شکل‌گیری‌اش وجود داشته دارد پیش می‌رود و آن هم باستانشناسی است و وقتی از میراث فرهنگی حرف می‌زنید ناخودآگاه در ذهن مخاطب بنای تاریخی و صنایع دستی و نقش برجسته متبادر می‌شود اما فکر نمی‌کنند همین زبانی که داریم با آن صحبت می‌کنیم، خودش یک میراث است و اساسا خیلی از تحولات سیاسی و اجتماعی در واقع با تکیه بر بان صورت گرفته است و خیلی از قوم‌ها با تکیه بر زبان‌شان خود را قوم برتر دانسته‌اند. این در حالی است که اگر به قرون اولیه اسلامی برگردیم می‌بینیم که پست‌های بالای سیاسی و ادرای در دست اهل کلام بوده است و کسی بدون داشتن علم زبان فیلسوف نمی‌شده است.

مشکل اساسی ما این است در ادارات کل استان‌ها بحث گویش شناخته شده نیست و با جدیت هم پیگیری نشده است. دو هفته پیش با مشورت دکتر هاشمی نامه‌هایی به ادارات میراث استان‌ها فرستاده شده که ادارات کل میراث استان‌ها را موظف کرده است برای آغاز کار یک نفر را با حداقل مدرک کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی با سوابق آموزشی، کاری و پژوهشی به ما معرفی کنند تا بررسی شود و انشاءالله این افراد به عنوان رابط ما در بحث زبان و گویش عمل خواهند کرد. زمانی که مسوولیت گروه گویش را داشتم می‌دیدم که متاسفانه این نگرش وجود دارد که گویش زیرمجموعه مردم‌شناسی در نظر گرفته می‌شود. گردآوری گویشی که توسط کارشناسان مردم شناسی انجام می‌شود، یک کار بدوی است که توسط هر کسی می‌تواند انجام شود. و فقط به گردآوری صرف ختم می‌شود. در صورتی که بحث ساختاری است و ما باید ساختار گویش یا زبان را بررسی کنیم. تنوعات دستوری در ایران بسیار زیاد است. صرف، نحو، نظام آوایی و نظام معنایی از گوشه‌ای به گوشه دیگر ایران متفاوت است. زبان‌شناسی تاریخی زبان فارسی را در خانواده زبان‌های هند و اروپایی قرار می‌دهد و ترکی را جدا می‌کند در صورتی که همه فکر می‌کنند نزدیکی زبان ترکی به فارسی بیشتر است.

ما فعلا می‌دانیم که فارسی عضوی از خانواده زبان‌های هند و اروپایی است اما در درون این خانواده زبانی که در ایران شکل گرفته زیرشاخه‌های متعددی داریم که باید ارتباطات خویشاوندی آنها را پیدا کنیم. مردم‌شناس به هیچ وجه تخصص این کار را ندارد و فقط گردآوری می‌کند. ما می‌خواهیم این حیثیت از دست رفته را برگردانیم.

– در حوزه زبان و گویش با چه مشکلات دیگری مواجه هستیم؟

بحث دیگری که در رابطه با زبان و گویش وجود دارد این است که هر کسی از هر جا در می‌ماند و می‌بیند که دیگر در هیچ رشته‌ای نمی‌تواند تحقیق کند، سریع تعدادی ضرب المثل و واژگان جمع می‌کند و فرهنگ چاپ می‌کند. در چنین کارهایی اصول فرهنگ‌نگاری و مباحث زبانی رعایت نمی‌شود و این آدم با یکی دو اثر خود را در امر زبان صاحب نظر می‌داند، در حالی که شاید زمین‌شناس باشد! زبان‌شناسی واقعا مظلوم واقع شده است؛ آن هم رشته‌ای که در این مملکت پایه دکترای آن تدریس می‌شود و در زیرشاخه‌های متعدد آن متخصصانی وجود دارند که سال‌ها تلاش کرده‌اند. من که زبان‌شناسم سال‌هاست معنی‌شناسی نخوانده‌ام. تمایزدر زیرشاخه‌های زبان‌شناسی مثل پزشکی است که متخصص قرنیه از متخصص گوش و حلق و بینی متمایز است. امروز با پیشرفت علوم در رشته‌های مختلف نمی‌شود هیچ فیلسوفی پیدا کرد که از همه علوم سر رشته داشته باشد. این مساله درباره زیرشاخه‌های زبان‌شناسی هم صدق می‌کند.

استاد من دکتر مدرسی جمله‌ای گفت که هنوز زنگ آن در گوش من است. بچه‌ها سر کلاس پرسیدند چرا فقط روی زبان‌شناسی اجتماعی کار می‌کنید؟ گفت من معتقدم بهتر است آدم دامنه علمش به اندازه یک گودال باشد اما تا عمق آن گودال برود نه اینکه به اندازه یک اقیانوس معلومات داشته باشد اما عمق آن تا قوزک پایش باشد. من این مثال را هنوز در ذهنم دارم. بنابراین نه در زمینه معنی‌شناسی، نه در زمینه نحو اظهار نظر نمی‌کنم چون رشته‌ای که در آن غور کرده‌ام آواشناسی و واج‌شناسی است. در کتابخانه من در خانه هم فقط کتاب‌های مربوط به تخصصم هست. درباره نحو فقط به اندازه‌ای کتاب دارم که نیازم را برطرف کند.

من به عنوان یک عضو هیات علمی تلاش می‌کنم این نگرش جا بیفتد که امر زبان و گویش را به دست هر کسی ندهیم. چون هیچ کس حق ندارد در زمینه زبان کاری انجام دهد جز زبان‌شناسی که برا ی این کار تربیت شده باشد. او هم آدمی است که حداقل مدرک کارشناسی ارشد یا دکتری در رشته زبان‌شناسی داشته باشد.

فرهنگ و زبان‌های باستانی حداقل این شانس را دارد که هر کسی نمی‌تواند خط میخی را بخواند! اما گویش مظلوم جوری است که هر کسی به هر شیوه‌ای می‌تواند درباره آن اظهار نظر کند. اگر این دو سه مشکل را از سر راه گویش برداریم مشکل ما حل می‌شود. ما یک مقدار کم کار هم بوده‌ایم. ما به تعداد دیگران در این پژوهشگاه همایش نداشته‌ایم، کتاب نداشته‌ایم، اما سعی کرده‌ایم زیربنایی به این قضیه نگاه کنیم. امسال می‌خواهیم به این زیربناها بیشتر پردازیم.

یکی از مسائلی که من بر آن تاکید می‌کنم و خواهش می‌کنم حتما بنویسید این است که برای پاسداری از میراث زبانی شفاهی باید مواد زبانی را قبل از اینکه به فراموشی سپرده شوند و از بین بروند جمع آوری کنیم. مستندسازی فعلا بر پژوهش ارجعیت دارد. مستندسازی این است که بروید به منطقه‌ای که گویش وجود دارد و مردم را تخلیه اطلاعات بکنید. همان آقایی که در گلین قیه هست، ۷۰ سالش است و فعلا سرحال است و تا اتفاقی برایش نیافتاده باید برویم و از او اطلاعاتی کسب کنیم.

یکی از برنامه‌هایی را که پیشنهاد کرده ام و خوشبختانه پذیرفته شده تدوین پیکره‌های مبنای زبانی از گویش‌های محلی است.

– پیکره مبنای زبانی چیست؟

پیکره مبنا این است که بر اساس پرسش نامه‌هایی که به صورت علمی تدوین شده است از گویش‌ها مستندسازی کنیم. تدوین پرسش نامه نحو شامل ۴۰۰ جمله یک سال و نیم برای همکارمان خانم اخلاقی کار برده است. با آن ۴۰۰ جمله، می‌توانیم با اطمینان بگوییم که داریم به ظرایف نحوی گویش‌ها می‌رسیم. همین کار را باید برای آواشناسی و معنی‌شناسی و ساختار انجام دهیم. جمله‌ها را ببریم مصاحبه می‌کنیم، بعد به شکل آوانویسی پیاده می‌کنیم و در مرحله بعدی بر اساس آن پژوهش انجام می‌دهیم. پیکره مبنا پژوهش لازم دارد اما آنچه اهمیت دارد بحث مستندسازی آن است. بعد از اینکه پیکره به وجود آمد، می‌توان با حوصله به سراغ پژوهش رفت. یعنی تا ماده زبانی از بین نرفته است باید آن را جمع کنیم و داشته باشیم. متاسفانه پیکره‌هایی که تا به حال از گویش‌های محلی داشته‌ایم، فقط مختص اطلس زبانی ایران است و پرسش‌نامه آن بسیار کوچک است؛ صد کلمه است و ۳۶ جمله که از تمام آبادی‌ها گردآوری شده. این پرسش‌نامه متاسفانه به لحاظ محتوایی متاسفانه کمبودهایی دارد و کارایی آن هم فقط در حد تنظیم اطلس است و شما می‌توانید از طریق آن گستره نفوذ گویش را روی نقشه نشان دهید اما در فاز تحلیل به هیچ وجه کفایت نمی‌کند.

بنابراین باید شروع به گردآوری یک پیکره غنی از گویش‌های ایرانی کنیم که عزم ملی و هماهنگی از طرف همه ارگان‌های ذیربط را می‌طلبد که دست یاری به سوی پژوهشکده زبان و گویش دراز کنند تا دست به دست هم بدهیم و قبل از نابودی گویش‌ها هر چه سریع تر طی یک برنامه ۷- ۸ ساله تمام نمونه‌های گویشی را گردآوری کنیم.

– وقتی می‌بینید که یک گویش در خطر در معرض مرگ و از بین رفتن است چه احساسی دارید؟

واقعیت این است که تا کسی زبان‌شناس نباشد این مطلب برایش جا نمی‌افتد. مرگ یک گویش یعنی از دست رفتن گوشه‌ای از یک فرهنگ؛ فرهنگی که براحتی از دست می‌رود ولی کشف دوباره آن خیلی زمان می‌برد و برای بازسازی آن باید تلاش بکنیم و این، کار راحتی نیست.

اولین وظیفه کارشناس گویش استان‌ها این است که میراث زبانی منطقه مربوط به خود را بر اساس استعداد اضمحلال اولویت‌بندی کند. به نظر می‌آید که در پژوهشکده زبان و گویش باید روی ۳ گونه زبانی خوب کار کنیم چون کمتر زبان‌شناسی در ایران هست که زبان‌شناسی خوانده باشد اما با آنها دست و پنجه نرم نکرده باشد: تاتی، تالشی و گونه دیگری که بسیار به آنها نزدیک است یعنی گویش «مراقی» که کماکان غریب و ناشناخته مانده است.

قصد داریم یک پروژه بزرگ را با عنوان پروژه بزرگ زبانی «تاتی- تالشی- مراقی» تعریف کنیم که هم جنبه درون ایران را دارد و هم باید در آن سوی مرزهای ایران پیگیری شود.

– درباره پرونده گویش مراقی به عنوان یک گویش در خطر چه کاری انجام شده؟

پرونده گویش مراقی را در دو نسخه فارسی و انگلیسی را طبق فرمتی که ارائه شده بود خود بنده تنظیم کرده‌ام. ابتدا به من گفتند که می‌خواهیم آن را در فهرست شاهکارهای میراث معنوی ثبت کنیم . من دستور العمل را خواندم و گفتم که در آن ذکر شده است که گویش جزء شاهکارها به حساب نمی‌آید. بنابراین گفتند آن را جزء میراث معنوی در خطر می‌گذاریم. من پرونده را تدوین و ارائه کردم اما از مابقی جریان بی اطلاعم. نسخه‌ای از آن را هم دارم و اگر راهی برای ثبت مجدد آن باز شود، حاضرم دوباره بر روی آن کار کنم.

در پیگیری‌های که درباره این پرونده در کمیسیون ملی یونسکو انجام دادیم، به این پاسخ رسیدیم که نقص‌ها و دلایل رد پرونده گویش مراقی به پژوهشکده ارائه شده است . اما دکتر عریان رییس پیشین پژوهشکده اعلام کردند که هیچ نامه رسمی از سوی کمیسیون ملی یونسکو مبنی بر رد این پرونده به پژوهشکده واصل نشده است. این خبر را اعلام هم کردیم اما اعلام آن هیچ واکنشی از طرف یونسکو در بر نداشت.

فقط در مقام یک عضو هیات علمی می‌توانم با رعایت سلسله مراتب درباره پیگیری آن پیشنهاد بدهم. اگر بنده را موظف بکنند که پی این قضیه را بگیرم، این کار را خواهم کرد.

– چه مدت روی آن کار کرده بودید؟

بیشتر از ۶ ماه . واقعیت این است که چون روی گویش مراقی حساس شده‌ام ، به طور خاص دوست دارم روی آن کار بکنم و اولین پیکره مبنای زبانی که قرار است امسال در پژوهشکده زبان و گویش منتشر شود، پیکره مبنایی است که در رابطه با گویش مراقی دارم روی آن کار می‌کنم.

– ریشه مراقی چیست که با قاف نوشته می‌شود؟

خیلی‌ها می‌گویند این قوم از مراغه آمده‌اند اما اشتباه است. خود اهالی مصرند که اسم‌شان را با قاف بنویسند. هر دو املا وجود دارد. حدس‌هایی زده شده است ولی نمی‌شود درباره آن دقیقا صحبت کرد. از جمله اینکه بعضی از آنها می‌گویند ما اهل مراقستان هستیم که جایی در غرب ایران است و خودشان هم نمی‌دانند کجاست! ولی واقعیت این است که نزدیکی خاصی به گویش‌های غرب ایران دارد. مراقی گویش نابی است و از جمله مشخصه‌های آن این است که از معدود گویش‌هایی است که تمایز جنسیت را در آن می‌بینید. یعنی مونث و مذکر مجازی و حقیقی دارند. مونث الف و نون دارد. کلمات جدیدی هم که وارد زبان‌شان می‌شود مونث مجازی است. تمایزات واژگانی بسیار دقیقی دارد از جمله اینکه مثل انگلیسی که BOY و SON و GIRL و DAUGHTER با هم در تمایز هستند، در مراقی هم می‌توان آن رادید. معنای بنوت لفظ جداگانه‌ای دارد. زوآ و زلٌه – کینه و کیلٌه. در این گویش‌شناسه مطابقه روی مفعول می‌نشیند نه روی فعل مثل

“من علی ام دید” به جای “من علی را دیدم.”

به لحاظ واژگانی واژگان متفاوتی دارد، به لحاظ تلفظی فوق‌العاده متفاوت است و زمانی که به طور عادی صحبت می‌کنند اصلا متوجه نمی‌شوید. در تحقیق اولیه‌ای که روی آن انجام دادم ۳ گونه را تشخیص دادم. به لحاظ قوم شناختی هم ۳ دسته شدند. شاخه شرقی و شمال شرقی، شاخه جنوبی و شاخه جنوب غربی. اولی‌هامی‌گویند ما مراقی اصیل هستیم.

– اولین باری که روی این گویش کار کردید چه زمانی بود و از چه طریقی به وجود آن پی بردید؟

در سال ۸۱ خانم حمیده چوبک از پایگاه الموت به ما اطلاع دادند که در منطقه الموت گویشی به اسم مراقی هست که خیلی عجیب و غریب است. الموتی‌ها به لحاظ فرهنگی و زبانی بسیار شبیه تنکابنی‌ها هستند. پشت الموت شهسوار است و سمت شرق الموت هم اشکورات گیلان است . شاهرود از وسط الموت عبور می‌کند که همان رودخانه‌ای است که به سد سپیدرود می‌ریزد.

خودشان می‌گویند ما تاتیم و دارند به تاتی الموتی صحبت می‌کنند که بسیار با تاتی آذربایجان نزدیک است. از بین بیش از ۳۰۰ آبادی، ۱۶ آبادی مراقی نشین در این منطقه وجود دارد که گویش آنها از نظر تکیه‌ها خیلی با هم تفاوت دارد.

– از تلاش برای حفظ میراث معنوی چه احساسی دارید؟

من به دلایلی واقعا محدود بوده‌ام اما با تحولاتی که به وجود آمده احساس می‌کنم که فضا اندکی باز شده است. چشم انداز روشن است و باید ببینیم که تا چه حد کمک‌های ملی و سازمانی می‌تواند ما را یاری کند که در ثبت گویش‌ها پیش برویم . من سعی خودم را می‌کنم که تا جایی که امکان دارد لااقل راه حل‌ها را آنگونه که احساس و تجربه ام می‌گوید ارائه کنم اما اینکه تا چه حد دنبال بشود، دیگر با خداست.

برگرفته از: خبرگزاری میراث فرهنگی

  • 0

    Overall Score

  • ‎رتبه‌بندی خوانندگان‫:‬0 Votes

هم‌رسانی

‎دربارهٔ بنفشه محمودی

احتمالا به این‌ها نیز علاقه‌مندید:

2 comments on “یدالله پرمون: زبان، بنیادی‌ترین جلوۀ میراث معنوی است

  1. محمد رضا فروزمند
    ۱۶ دی ۱۳۹۰ at ۲۰:۳۷

    بنام خدا
    با سلام و تقدیر
    سپاس که زبان فارسی ( زبان دانش و معیار ) را پاس میدارید واز آن که تنها باز مانده و یگانه میراث فرهنگی ( تولید و ساختار ) که فقط در مصرف گفتار و نوشتار قرار دارد دفاع میکنید ؛
    من نظام بنیادی ساختار معنائی زبان فارسی را کشف کردام ؛
    لطف نموده از وب سایت ؛ ( وب نوشت ؛ تار نما ) دیدن نمائید .
    با تشکر فروزمند

  2. محمد رضا فروزمند
    ۱۶ دی ۱۳۹۰ at ۲۱:۰۲

    منتظر مساعدت های شما هستم
    زبانشناسی در ایران مانند همه استاندادهای جهانی در سلطه قرار دارد و زبان فارسی که خود در غنائت فرهنگی میباشد از این سلطه رنج میبرد و به تدریج در تخریب قرار میگیرد از آن جمله اواء نویسی لاتین بر فارسی میباشد ؛ امید است دفاع کنید .
    با تشکر مجدد

دیدگاه شما چیست؟

Your email address will not be published. Required fields are marked *