مسوول بخش نسخه‌هاي خطي كتابخانۀ مركزي دانشگاه تهران: ارايۀ تصوير نسخه‌هاي خطي به پژوهشگران در كمترين زمان ممكن

سوسن اصیلی در میزگرد تخصصی «دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی» گفت: ما در کتابخانه مرکزی در کمترین زمان ممکن تصویر نسخه مورد نظر را در اختیار مراجعه کننده می‌گذاریم. نسخه‌های خطی را، هم در دانشگاه تهران و هم در شهرهای مختلف ذخیره‌سازی می‌کنیم تا از هر جهت محفوظ بمانند.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، میزگرد تخصصی با عنوان «دیجیتال‌سازی نسخ خطی» با حضور کارشناسان و نسخه‌پژوهان در سرای اهل قلم موسسه خانه کتاب برگزار شد. در این نشست ناصر گلباز، دکتر سوسن اصیلی، رضا شهرابی و سید علیرضا طیرانی درباره دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی سخن گفتند.

دکتر سوسن اصیلی، مسوول بخش نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران افزود: با ورود دستگاه‌هایی که دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی را ممکن می‌ساخت، کتابخانه‌ها به فکر افتادند که به چنین کاری بپردازند. متاسفانه ما از مراکزی بودیم که به سبب امکانات اندکی که در اختیار داشتیم، در این کار آهسته پیش رفتیم. اما مدتی است که روی روالی افتاده‌ایم که بتوانیم بطور پیوسته چنین کاری را انجام دهیم. از این جهت چشم‌انداز آینده خوبی داریم.

وی افزود: کتابخانه مرکزی علاوه بر نسخه‌های خطی، بخشی از منابع را در اختیار دارد که میکروفیلم‌هاست. چهار هزار حلقه میکروفیلم از نسخه‌های خطی خارج از کشور توسط مرحوم مینوی تهیه شده که اکنون در کتابخانه مرکزی نگهداری می‌شود. حدود پنجاه سال از عمر آن‌ها می‌گذرد و کیفیت‌شان را از دست داده‌اند.

تهیه اسکن و دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی هدف ماست

اصیلی یادآور شد: ما در درجه اول به فکر تهیه اسکن از آن‌ها افتادیم. سپس به دیجیتال‌سازی آن‌ها دست زدیم. بدون شک اهمیت این میکروفیلم‌ها کمتر از نسخه‌های خطی نیست. گاه دیده شده که خود نسخه از بین رفته اما میکروفیلم آن باقی مانده است. یا حتی گاه دسترسی به نسخه بسیار دشوار بوده و محققان از میکروفیلم آن استفاده کرده‌اند.

وی افزود: تا کنون ما توانسته‌ایم که دو هزار حلقه از این چهار هزار میکروفیلم را اسکن کنیم. باقی کار تا دو سال دیگر به پایان می‌رسد. ما از سال ۱۳۸۷ اسکن نسخه‌ها را آغاز کردیم. در اواخر خرداد ماه امسال، به کمک رسول جعفریان، رییس کتابخانه مجلس و نیز با کمک فاطمه فهیم‌نیا ریاست کتابخانه مرکزی، دو دستگاه دیگر به کتابخانه مرکزی اهداء شد.

این کارشناس نسخه‌های خطی گفت: شهرداری منطقه چهار نیز دستگاه دیگری به کتابخانه اهداء کرد. با اضافه شدن این دستگاه‌ها، کار را سرعت بیشتری بخشیدیم. این کار چون حساسیت بسیار دارد، از نیروهایی استفاده کرده‌ایم که بتوانند به دقت و ظرافت کار را پیش ببرند تا نیازی به دوباره کاری نباشد. مجموعه عکس‌هایی هم در اختیار کتابخانه مرکزی است که باز از اهمیت زیادی برخوردارند.

نسخه خطی را فدای تصویربرداری نمی‌کنیم

وی افزود: هر مراجعه کننده‌ای به کتابخانه مرکزی، به سادگی می‌تواند سی دی نسخه خطی مورد نظرش را تهیه کند. در حالی که در ۱۵ سال پیش چنین کاری امکان‌پذیر نبود. در گذشته باید از نسخه خطی میکروفیلم تهیه و روی کاغذهای حساس چاپ می‌شد. این کاری دشوار و زمان‌بر بود. بعدها از روی میکروفیلم پرینت می‌گرفتند.

اما امکانات امروز، کار را به طرز شگفت‌آوری آسان کرده است. البته این سرعت‌بخشی به کار، همراه با دقت است. در کتابخانه مرکزی بسیار دقت می‌شود که سرعت کار آسیبی به نسخه نزند. نخست در این باره تصمیم‌گیری می‌شود تا مبادا تصویربرداری صدمه‌ای به نسخه بزند. گاهی کاغذ نسخه آن‌قدر شکننده است که تصویربرداری از آن را ناممکن می‌سازد. کارشناسان مرمت بررسی می‌کنند و گاه اجازه تصویربرداری از نسخه را نمی‌دهند. در چنین صورتی، نخواهیم گذاشت که نسخه فدای تصویربرداری بشود.

تغییر دیدگاه‌های عمومی درباره نسخه‌های خطی

اصیلی یادآور شد: در ضمن ما ۹ هزار حلقه میکروفیلم داریم که شامل نسخه‌های خطی داخل ایران هم است. این را نیز باید توجه داشت که با ورود کتابداران دوره دیده و آشنایی آنان با نسخه‌های خطی، دیدگاه عمومی درباره نسخ خطی تغییر کرده است. این سبب شده که در ارایه نسخه‌ها به مراجعه‌کنندگان هم تحولاتی پدید بیاید. ما در کتابخانه مرکزی در کمترین زمان ممکن تصویر نسخه مورد نظر را در اختیار مراجعه کننده می‌گذاریم.

وی یادآور شد: ذخیره‌سازی نسخه‌ها هم در دانشگاه تهران بدین گونه است که آن‌ها را در جاها و شهرهای مختلف ذخیره‌سازی می‌کنیم تا از هر جهت محفوظ بمانند و احتمال از بین رفتن آن‌ها به حداقل برسد. اما هنوز تصویر نسخه‌ها را داخل وب سایت قرار نداده‌ایم. هر گاه دیجیتال‌سازی به مرحله قابل قبولی برسد، چنین کاری صورت خواهد گرفت.

گردآوری منابع غنی نسخه‌های خطی در کتابخانه ملی ایران

سپس رضا شهرابی، مدیرکل فناوری اطلاعات و سرپرست منابع دیجیتالی سازمان اسناد کتابخانه ملی گفت: کتابخانه ملی منابعی غنی را در اختیار دارد. تقریبا نزدیک به ۳۵ تا ۴۰ هزار نسخه خطی و ۴۰ هزار کتاب چاپ سنگی داریم. این منابع هنوز به تمامی اسکن نشده‌اند. پروسه اسکن‌سازی از سال ۱۳۷۶ آغاز شد. این کار با استفاده از دستگاه‌های میکروفیلم انجام می‌شد.

وی افزود: از سال ۱۳۸۲ با خریداری دستگاه‌های اسکنر حرفه‌ای و اسکنرهای فلت، که برای اسکن اسناد مورد استفاده قرار می‌گیرند، این کار با کیفیتی که مورد نظر ماست، ادامه پیدا کرد. سیاست ما این بوده که با سرعت متعادل جلو برویم تا بتوانیم اطلاع‌رسانی مناسبی انجام دهیم. تا کنون ۱۵ هزار نسخه خطی را دیجیتالی کرده‌ایم.

۵۳۴ نشریه قدیمی نیز در اختیار داریم که برای ما بسیار با ارزش اند. اسکن این نشریات به پایان رسیده است. ۱۵۲ هزار عکس و اسلاید و ۴ هزار پایان‌نامه و ۲۵۰۰ نقشه نیز اسکن شده اند. سندها نیز با توجه به میزان ضرورت و ارزشمندی آن‌ها، اسکن می‌شوند. این را نیز بگویم که حدود ۱۰ دستگاه حرفه‌ای داریم. البته این تعداد کافی نیست و باید از دستگاه‌های بیشتری استفاده کرد.

نشریات و اسناد قدیمی نیز مانند نسخه‌های خطی‌اند

این کارشناس یادآور شد: مسلما برای سازمان اسناد، نسخه‌های خطی از اولویت بیشتری برخوردارند. اما نشریات هم مثل نسخه‌های خطی محسوب می‌شوند، چون بسیاری از آن‌ها تک نسخه است و ضرورت دارد که در حفظ آن‌ها کوشش شود. اسنادی نیز از حکام و سلاطین در اختیار داریم که حتما باید نگهداری شوند. با این همه سی- چهل درصد منابع ما را نسخه‌های خطی تشکیل می‌دهند.

وی افزود: در مرکز اسناد، اطلاع‌رسانی مناسبی در اختیار مراجعه‌کنندگان گذاشته می‌شود. حدود ۱۲ هزار نسخه خطی را روی سایت خود قرار داده‌ایم و نیز بسیاری از سندهای با ارزش دیگر. اسکن و دیجیتالی‌سازی منابع هم صورت می‌گیرد. در کنار آن پروسه‌ای داریم که انتخاب منابع بر پایه اولویت‌هاست.

شهرابی خاطرنشان کرد: بحث ویرایش تصویرها نیز کار دیگری است که انجام می‌شود و سپس در بانک اطلاعاتی قرار می‌گیرد. ما همیشه دو فورمت اطلاعاتی را ارایه می‌کنیم. یکی فورمت «تیف» است و یکی نیز با کیفیت پایین‌تر. این نسخه قابل دانلود است و در فضای ذخیره مرکزی، نگهداری می‌شود. همه اطلاعاتی را هم که ما در اختیار مراکز دیگر می‌گذاریم آن‌ها هم می‌توانند به مراجعه‌کنندگان خود ارایه کنند.

استاندارد تبادل اطلاعات بهبود بخش برخی فعالیت‌هاست

وی افزود: خیلی از سازمان‌ها چون منابع را متعلق به خود می‌دانند، مساله حفظ حقوق آن را پیش می‌کشند. پس یک کنسرسیوم محتوایی تشکیل شد تا اطلاع‌رسانی مشترک با زیرساخت مشترک صورت بگیرد. اما واقعیت این است که کنسرسیوم‌ها هدف نهایی را تامین نمی‌کنند. البته حفظ حقوق معنوی سازمان، بحث مهمی است. این هم هست که بعضی از موسسات در صورتی همکاری می‌کنند که فوایدی متوجه آن‌ها باشد. سازمان‌هایی هم هستند که رهبریت سازمان دیگر را نمی‌پذیرند، چون در این صورت نقش خود را کمرنگ می‌بینند. این‌ها مشکلاتی اند که وجود دارند. یک مشکل دیگر این است که بسیاری از نرم‌افزارها قادر به تبادل اطلاعات نیستند. اگر استاندارد تبادل اطلاعات وجود داشته باشد، می‌توان در جهت بهبود کار قدم‌های بسیاری برداشت.

سیاست ما چند محور دارد، یکی اهداء سند توسط دارندگان اسناد است، بحث خریداری اسناد نیز وجود دارد. این کار توسط کمیته‌ای که نسخه‌ها را ارزش‌گذاری می‌کنند، انجام می‌شود. در دو سه سال اخیر، روند خریداری اسناد رشد بسیاری داشته است. بعضی نیز مایلند که اسناد آن‌ها در مخزن مرکز به صورت امانی نگهداری شود. این اسناد اگر با ارزش باشند، در پروسه دیجیتال‌سازی قرار می‌گیرند.

  • 0

    Overall Score

  • ‎رتبه‌بندی خوانندگان‫:‬0 Votes

هم‌رسانی

‎دربارهٔ زبان فارسی

احتمالا به این‌ها نیز علاقه‌مندید:

One comment

  1. حسين عليزاده
    ۶ بهمن ۱۳۸۹ at ۰۸:۲۳

    باقدر دانی ازتلاش شماعزیزان برای حفظ ونشر اسناد وکتب خطی امیدوار باپیگیری گوهرشناسان کتب خطی ونسخ نایاب چاپی وکمگ مسؤلین مالی کشور تمام کتب اسکن شده و از طریق انترنت برای همه محققین درسراسر جهان قابل دست رسی باشد .
    درضمن پیشنهاد می کنم گروهی از دانشجویان را دروقتهای آزاد آموزش داده وبرای تایب نسخ ممتازخطی ودرنهایت همه کتب خطی وجاپهای سنگی به کارگیرند تاهم سبب حفظ نسخه شود هم زمینه کار تحقیق برای محققین آماده ترشود ودر ارائه نسخ هم عکس اسکن شده وهم متن تایب شده درمقابل دریافت حق الزحمت به محقق تحویل شود.

دیدگاه شما چیست؟

Your email address will not be published. Required fields are marked *