ايران بزرگ‌ترين مجموعه‌دار ميراث مكتوب است

ناصر گلباز در میزگرد تخصصی «دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی» گفت: این نسخه‌ها سابقه تمدنی و میراث فرهنگی ما به‌شمار می‌آیند و همه ادعایی که درباره گذشته خود می‌کنیم، مبتنی بر همین نسخه‌هاست. بنابراین بدیهی است که نگهداری آن‌ها امری ضروری است. چون ما کشوری هستیم که بزرگ‌ترین مجموعه میراث مکتوب و نسخه‌های خطی را در اختیار داریم.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)،‌ «دیجیتال‌سازی نسخ خطی» عنوان میزگرد تخصصی بود که عصر روز دو‌شنبه (۵ مهرماه) با حضور کارشناسان و نسخه‌پژوهان در سرای اهل قلم موسسه خانه کتاب برگزار شد.

ناصر گلباز، تهیه کننده بانک اطلاعات نسخه‌های خطی آقابزرگ گفت: حجم نسخه‌های خطی فارسی، هم به لحاظ هنری و هم از دید قدمت، منحصر به فرد است. حفظ و نگهداری چنین مجموعه‌ای که قیمتی روی آن نمی‌توان گذاشت، به تلاش و کوشش ما بستگی دارد. یک نکته دیگر آن است که بیشترین فهرست‌ها درباره نسخ خطی، در ایران تهیه می‌شود. این نیز دلیلی دیگری است که گستردگی میراث مکتوب ما را نشان می‌دهد. این گستردگی و فراوانی، تنها از جهت کمیت نیست، بلکه کیفیت نسخ خطی ما هم بسیار ارزشمند است.

وی افزود: یکی از دلایل دیجیتالی‌سازی نسخه‌های خطی، حفاظت آن‌ها از آسیب‌های طبیعی مانند زلزله و آتش‌سوزی است. می‌دانیم که چند سال پیش دانشکده حقوق آتش گرفت، هر چند خوشبختانه نسخه‌های خطی آن دچار آسیب نشد، اما کتاب‌های سربی سوخت و از بین رفت. با امکانات ناچیزی که کتابخانه‌های ما دارند، هر لحظه امکان دارد که نسخه‌های خطی و کتاب‌های دیگر در دچار آسیب بشوند. از این رو بحث حفاظت از آن‌ها، ضرورتی است که باید بدان توجه داشت.

نگهداری از نسخه‌های خطی کافی نیست

این نسخه‌شناس خاطرنشان کرد: مخصوصا فهرست کردن نسخ اهمیت دارد. در این صورت، حتی اگر نسخه از بین برود، باز اطلاعاتی از آن در اختیار خواهد بود. این را نیز باید در نظر داشت که تنها نگهداری از نسخه‌های خطی کفایت نمی‌کند و دیجیتال‌سازی آن‌ها هم برای کمک به پژوهندگان، اهمیت دارد. در چنین صورتی با صرف زمان اندکی می‌توان کپی از نسخه دیجیتالی شده در اختیار پژوهندگان گذاشت و آن‌ها را در جهت سرعت بخشیدن به امر تحقیقاتی‌شان یاری کرد.

وی افزود: البته هنوز برخی به میکروفیلم‌های قدیمی اعتقاد دارند به این دلیل که آن‌ها طی صد سال گذشته امتحان خود را پس داده‌اند. کسانی که چنین اعتقادی دارند، می‌گویند که دستگاه‌های جدید چنین محک تجربه‌ای نخورده‌اند و پیدا نیست که به اندازه میکروفیلم‌ها دوام بیاورند. این به سبب سرعت بسیار تحولات تکنولوژیکی است، اما نهضت تبدیل منابع کاغذی به منابع دیجیتالی اقتضا می‌کند که نسخه‌های خطی، کتاب‌های چاپ سنگی، کتاب‌های نایاب سربی و اسناد، دیجیتالی شوند. هر چند اولویت اول ما باید دیجیتالی کردن نسخه‌های خطی باشد. این، ضرورتی در حد حیاتی است.

انواع و اقسام خطرات نسخه‌های خطی را تهدید می‌کند

گلباز یادآور شد: باید دید که میان نسخه‌های خطی، کتاب‌های چاپ سربی و پایان نامه‌ها، کدام یک منحصر به فرد است و قدمت بیشتری دارد تا به فوریت، نسخه‌ای دیجیتالی از آن‌ها فراهم بشود؟ حقیقت آن است که نسخه‌های خطی، هر لحظه در معرض نابودی‌اند، چه کاغذ آن‌ها، چه مرکب و چه جلد نسخه. در مجموع، انواع و اقسام خطرات، نسخه‌های خطی را تهدید می‌کند.

به هر حال از یک کتاب چاپ سنگی ممکن است چندین نسخه وجود داشته باشد، اما نسخه خطی، یگانه باشد. به همین دلیل است که به نظر من دیجیتالی کردن کتاب‌های چاپ سنگی و سربی و نیز پایان نامه‌ها در مراحل بعد قرار می‌گیرند.

شیخ آقابزرگ تهرانی، بانک اطلاعات نسخه‌های خطی

تهیه کننده بانک اطلاعات نسخه‌های خطی آقابزرگ گفت: اسکن و دیجیتالی کردن نسخه‌های خطی، این فایده را هم دارد که دیگر لازم نیست، از خود نسخه برای هر مراجعه کننده‌ای استفاده شود. ضرورت پدید آوردن بانک اطلاعات نسخه‌های خطی هم روشن است. چنین بانک اطلاعاتی در سال ۱۳۸۶ با حمایت موسسه خانه کتاب فراهم شد و اکنون در سایت خانه کتاب (بانک اطلاعات نسخه‌های خطی www.aghabozorg.ir قابل استفاده است.

وی افزود: این کار مقدمه‌ای برای بهره‌گیری بیشتر از نسخه‌های خطی شد چون فهرست‌ها، کلید رسیدن به نسخه‌های خطی‌اند. ارایه نسخه‌های خطی به صورت دیجیتال، انبوهی از اطلاعات است که اگر به همین صورت بماند کمکی به ما نخواهد کرد. بلکه فهرست‌نویسی آن‌هاست که استفاده از نسخه‌های فراهم شده را آسان و ممکن می‌سازد.

گلباز یادآور شد: عمده میکروفیلم‌های دانشگاه تهران، همان‌هایی است که توسط مرحوم مجتبی مینوی از کتابخانه‌های ترکیه تهیه شده است.

ما یک سری نسخه‌های خطی داریم که در جاهای دیگر نگهداری می‌شوند. یکی از مراکز مهم نگهداری این نسخ، کشور ترکیه است. آن‌ها تمام اطلاعات نسخه‌های خطی را به صورت فهرست مشترک دیجیتالی فراهم آورده‌اند و به کار خود، مرکزیتی بخشیده‌اند.

پنهان کردن اطلاعات کمکی به پژوهشگر نمی‌کند

وی افزود: دنیای ما دنیای انفجار اطلاعات است و دیگر کسی دانسته‌ها و علم خود را پنهان نمی‌کند. الآن سایت‌های مختلفی وجود دارد که میلیون‌ها صفحه اطلاعات را رایگان در اختیار کاربران قرار می‌دهد و حتی با یکدیگر رقابت می‌کنند که چگونه اطلاعات بیشتر را در مدت زمان اندکی ارایه کنند.

پژوهشگر نسخه‌های خطی خاطرنشان کرد: چون هنگامی که علم به کسی ارایه می‌شود، او می‌تواند دانش بشری را یک قدم به پیش ببرد و بدین صورت همه مردم جهان از ثمره دانش او برخوردار بشوند. به هر حال در جمع‌بندی مطالب گفته شده، پیشنهادم این است که باید به اطلاعات مرکزیت داد، یکسان‌سازی و کار گروه‌های فنی نیز بحث بسیار مهمی است.

دیجیتالی شدن ۴ هزار نسخه‌ خطی در ۹ ماه

سپس علیرضا طیرانی مدیر فناوری کتابخانه مجلس گفت: در کتابخانه مجلس، از سال ۱۳۴۵ کار عکس گرفتن از نسخه‌های خطی آغاز شده است. با خرید دستگاه‌های جدید در سالیان اخیر، در یک بازه ۹ ماهه، ۴ هزار نسخه خطی به صورت دیجیتالی درآمده است. نگهداری آن‌ها هم مساله‌ای است که باید بدان توجه داشت.

وی افزود: تولید میکروفیلم بعد از انجام دیجیتال‌سازی متوقف شد. چون کیفیتی که میکروفیلم‌ها داشتند، با توجه به قدیمی بودن آن‌ها، قابل قبول نبود. همزمان با اسکن نسخه، اطلاعات کتاب‌شناسی آن نیز تهیه و در اختیار کاربر قرار می‌گیرد. در کتابخانه دیجیتالی مجلس، ۲۷ هزار عنوان نسخه به صورت تمام عکس قابل دسترسی است. با فورمت «پی دی اف» هم می‌توان آن‌ها را دانلود کرد. این فرآیند تنها در عرض یک سال انجام شده است. کتابخانه مجلس، جزو اولین مراکزی است که دیجیتال‌های خود را در اختیار مراکز دیگر گذاشت.

مدیر فناوری کتابخانه مجلس خاطرنشان کرد: برای نزدیک شدن مراکز و جمع شدن اطلاعات، پیشنهاد من این است که یک کارگروه تشکیل شود و نمونه‌های موجود در دنیا مطالعه شود و بدین صورت به کارها یکپارچگی داده شود. یک راهکار دیگر، ذخیره‌سازی منابع تولید شده است. فرایند دیجیتال‌سازی نیز اهمیت زیاد دارد، از این رو باید مراکز دیجیتال‌سازی متمرکز باشد.

  • 0

    Overall Score

  • ‎رتبه‌بندی خوانندگان‫:‬0 Votes

هم‌رسانی

‎دربارهٔ زبان فارسی

احتمالا به این‌ها نیز علاقه‌مندید:

دیدگاه شما چیست؟

Your email address will not be published. Required fields are marked *