بازدیسی زبان پارسی

پیش‌گفتار

از زمانی که با کتاب‌ها و نوشته‌های انگلیسی سروکار پیدا کردم خیلی زود متوجه ناتوانی زبان کنونی فارسی (زبانی که تا آنزمان آموخته بودم و یا بهتر بگویم به من آموخته بودند) در بازگفتن واژگان علمی شدم. روزانه به ده‌ها واژه‌ی فنی و علمی برمی‌خوردم که نه تنها برابری در فارسی نداشتند بلکه نمی‌توانستم برابری برای آنها بی‌انگارم. اینها انگیزه‌ای شد برای بررسی همسنجشی زبان‌ها و شناختن تفاوت‌ها و شباهت‌های آنها.

شناختن رابطه‌ی میان زبان‌ها، شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاری آنها برایم بسیار جالب بود. برایم جالب بود که بدانم زبانم (که خود یکی از فاخرترین زبان‌های شرق شمرده می‌شود) با بسیاری از زبان‌های فاخر دنیای غرب نیز هم‌خانواده است، و البته ساختاری کاملا متفاوت از زبان عربی دارد. شناخت نیاگان زبان پارسی جهان دیگری پیش چشمانم گشود و بسیار خوشحال بودم از اینکه می‌دیدم بیشتر قابلیت‌های زبان‌های غربی در نیاگان پارسی هم هست و بسیار غمگین از اینکه می‌دیدم زبان کنونی‌ام از آن قابلیت‌ها بی‌بهره است. تازه می‌فهمیدم “دو قرن سکوت” چه بر سر زبان‌ام آورده است.

مانند کسی بودم که پس از سال‌ها پی به تبار خویش می‌برد و خانواده‌ی خود را می‌یابد و تازه می‌فهمد که با چه کسانی خویشاوند است و با چه کسانی بیگانه! از یک سو خوشحال بودم از این کشف و از سوی دیگر غمگین، از ستمی که بر من رفته بود. ستم پنهان نگه داشتن اصل و تبارم، ستم تحقیر خانواده‌ام در برابر بیگانه!

این آگاهی‌ها پرسشی را در ذهنم پدید آورده بود: چرا زبان‌های علمی و فاخر جهان مانند انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی، ایتالیایی، لاتین، یونانی و … همگی زبان‌های علمی و توانمندی بودند ولی زبان فارسی که با همه‌ی آنها هم‌خانواده بود و ساختاری همانند آنها داشت، ناتوان!

کلید ماجرا این بود که آنها به اصل و ریشه‌ی خود همچنان پایبند مانده بودند و ما بیگانه شده بودیم! آنها از همه‌ی ظرفیت زبان خود (و حتا دیگر زبان‌های کهن اروپا مانند لاتین و یونانی) استفاده می‌کنند و ما نه تنها زبان‌های باستانی خود (فارسی اوستایی، میانه، پهلوی) را فراموش کرده‌ایم بلکه زبان بیگانه را نیز بر زبان خود ترجیح داده‌ایم.

در این نوشته برخی از مشکلات کنونی زبان پارسی بررسیده خواهد شد، بخشی از ظرفیت‌ها و توان آن بازنموده می‌شود و روش‌هایی برای بهکرد زبان پیشنهاد می‌شود.

توضیح: به دلیل استفادهٔ نویسنده از تغییر رنگ در متن نوشتار، برای خوانایی بهتر، پروندهٔ PDF مقاله را از اینجا دریافت نمایید.

آسیب شناسی وام‌گیری و وام‌واژه‌ها

ساده‌لوحی است که بیاندیشیم اگر واژه‌ی بیگانه‌ای را وام گیریم آسیبی به زبانمان نمی‌رسد و تاثیر چندانی بر زبانمان نخواهد داشت. بر عکس، هر واژه‌ی بیگانه به محض ورود مانند ویروسی در پیکر زبان شروع به تکثیر می‌کند. برای نمونه، روزی که واژه‌ی بیگانه‌ی “علم” به زبان پارسی پانهاد هیچ کس فکر نمی‌کرد که بزودی واژه‌های هم‌خانواده‌ی “علم” نیز  می‌آیند (یا دقیقتر بگویم لشگر می‌کشند). هر واژه متعلق به یک “واژه خوشه” است که اگر چنانچه یک واژه از این خوشه را وام گیریم، دیر یا زود دیگر واژگان آن خوشه را نیز باید بپذیریم. واژگان بیگانه‌ی علم، علوم، معلم، عالم، معلوم، تعلیم، تعلم، علیم، علامه، اعلام، استعلام و .. همگی در یک خوشه‌اند و شوربختانه همه به زبان ما راه یافته‌اند. پس با آمدن هر واژه ده‌ها واژه‌ی دیگر می‌آیند و کم کم شمار این واژگان سر به فلک می‌کشند.

گاهی هم شنیده می‌شود که “زبان پویاست و با زبان‌های دیگر داد و ستد می‌کند و هیچ زبان پاکی وجود ندارد و حتا انگلیسی هم شمار زیادی واژه‌ی بیگانه دارد…” و از این دست ژست‌های روشنفکرانه که بیشتر توجیه‌گر تنبلی ماست تا نتیجه‌ی اندیشه‌ورزی پیرامون زبان. هدف پاک کردن زبان از هر واژه‌ی بیگانه نیست، بلکه برخورد خردمندانه با وام‌واژه و پاسداری از زبان فارسی است. برای نمونه، اگر همه‌ی وام‌واژه‌های پارسی، تازیک، هندی و .. را به نسبت کل واژگان زبان آلمانی بسنجید خواهید فهمید که درسد وام‌واژه‌ها به بوم‌واژه‌ها در حد صفر است ولی در زبان پارسیک گاهی به ۸۰ درسد هم می‌رسد که قطعا نشانگر پویایی زبان نیست بلکه گویای تنبلی ما و برخورد نااندیشمندانه با واژگان بیگانه است. زبان پارسی زبانی است توانمند و اگر به وام‌واژه‌ها نیاز داشته باشد، این نیاز در حد نیازیست که هر زبان دیگر می‌تواند داشته باشد، و چه بسا کمتر از بسیاری از دیگر زبان‌ها نیازمند وام‌واژه‌هاست.  یا گفته می‌شود که “زبان جنگلی وحشی است و بطور طبیعی رشد می‌کند”, اتفاقا باید گفت در همین جنگل وحشی درختان بسیاری هستند که خودرو نبوده‌اند و فرهنگستان آنها را کاشته و مردم نیز پذیرفته‌اند. جنگل وحشی دانستن زبان (به ویژه زبان علمی) به معنی درک نکردن رشد علمی و صنعتی روزافزون و چشم‌گیر بشر است. جنگل زبان علمی اتفاقا مصنوعی است. جالب این است این اظهار نظرهای به ظاهر اندیشمندانه فقط در مورد واژگان فارسی صدق می‌کند و همین اندیشمندان وقتی واژگان بیگانه‌ی “اطاله”، “اعاده”، “اضمحلال” و … (واژگانی که بیشتر مردم معنی آنرا نمی‌دانند) را می‌شنوند بی آنکه نگران آسیب‌های این درختان درخت برای خاک این جنگل باشند می‌کوشند این درخت مصنوعی را به زور هم که شده در این جنگل خودرو بکارند. زمانیکه برخی طلاب و فاضلان! گذشته درختان مصنوعی تعارض (conflict)، تناقض (contradiction)، “تنافر”، تطبیقی (comparative), متعالی (transcendental) و .. را در این جنگل بی‌صاحب می‌کاشتند روان کسی نمی‌پریشید ولی امروز که درختان طبیعی “هم‌ستیزی”، “پادگویی”، “هم‌گریزی”، “همسنجشی”، “ترافرازنده” را می‌کارند همه جنگلبان شده‌اند!

اگر ورود این همه واژه‌ی بیگانه (۸۰ درسد) به زبان ما ایرادی ندارد پس بیاییم این ۲۰ درسد بازمانده (مشتی حرف ربط و اضافه و …) را هم به کناری نهاده و به یکباره زبان بیگانه را برای خود برگزینیم تا مجبور نباشیم مرگ تدریجی زبانمان را به تماشا بنشینیم. چنانکه بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین، آفریقا و … چنین کردند. البته پیشنهاد من اینست که دست کم زبانی را برای خود برگزینیم که مشکلات کمتری داشته باشد و از پس واژگان دانشیک برآید نه زبانی که خود تا گردن در مشکلات فرورفته و گویشورانش به این باور رسیده‌اند که بیهوده نکوشند و برای بازگفتن واژگان دانشیک از زبان دیگری بهره گیرند.

اگر از همان روز نخست واژه‌ی “علم” را به زبانمان راه نمی‌دادیم و در را به رویش می‌بستیم و از داشته‌های خود (دانستن) بهره می‌گرفتیم، امروز هیچ یک از واژه‌های بیگانه‌ی پیش‌گفته در زبان پارسی نبود. در واقع اگر پارسی می‌اندیشیدیم، واژگان پارسی دانش، دانا، نادان، دانسته، پیش‌دانسته، دانستنی، دانشمند، دانشور، دانشیار، دانش‌آموز، دانش‌جو، دانش‌پژوه، دانش‌آموخته، دانشگاه، دانشسرا، دانشکده، دانش‌بنیان، دانشنامه، دانش‌افزایی و  … را بجای واژگان بیگانه بکار می‌بردیم.

پس می‌بینیم که هر وام‌واژه، انبوهی از واژگان بیگانه‌ی دیگر را به دنبال خود می‌آورد و امروز زبان پارسیک آکنده از واژگان تازیک شده است، بگونه‌ای که امروز حتا جای فعل‌های زیبا و ساده‌ی پارسیک “فرستادن”، “کوشیدن”، “اندیشیدن”، “دیدن”، “دریافتن”، “انگاشتن”، “پنداشتن”، “افزودن”، “کاستن”، “پَناهیدن”، “رَستن/رَهیدن”، “تباهیدن”، “پذیرفتن”، “شگفتیدن[۱]”، “شرمیدن”، “شکیبیدن[۲]”، “شیویدن/شیفتن”، “شتافتن/شتابیدن”، “گماشتن”، “خَستن” و … را فعل‌های ترکیبی بیگانه‌ی “ارسال کردن”، “سعی کردن”، “فکر کردن”، “مشاهده کردن”، “درک کردن”، “تصور کردن”، “فرض کردن”، “اضافه کردن”، “کسر کردن”، “خلاص شدن”، “فاسد شدن”، “قبول کردن”، “تعجب کردن”، “حیا کردن”، “صبر کردن”، “عاشق شدن”، “عجله کردن”، “منصوب کردن”، “مجروح شدن” و .. گرفته است. و البته این پایان کار نبوده و ترکیب‌های شگفت‌انگیز سه واژه‌ای مانند “در معرض نمایش گذاشتن” ، “به مرحله عمل در آوردن”، “تحت سلطه درآوردن”، “به منصه‌ی ظهور رساندن”، “مورد حمله قرار دادن” (تاختن)، “مورد تحسین قرار دادن” (ستودن)، “مورد تقبیح قرار دادن” (نکوهیدن)، “دچار استیصال شدن” (درماندن)، “ورود پیدا کردن” (درونیدن) و … نیز ساخته شده‌اند که شاهکارند!

آسیب دوم این وام‌واژه‌ها این است که ویژگی‌های آواییک زبان را می‌دگرانند. هر زبانی ویژگی‌های آواییک خود را دارد و واژگان نو‌ نیز هماهنگ با همان ساختار آواییک ساخته می‌شود. اگر وام‌واژه‌ها با ساختار زبان وام‌گیرنده هم‌خوانی نداشته باشند، کم-‌کم ساختار آواییک زبان را می‌آشوبند، بگونه‌ای که امروز حتا نام زبانمان (پارسیک) به “فارسی” دگریده است و ترجیح می‌دهیم نام زبان خود را به زبان تازیک بگوییم! زبان ما دگرش‌های آواییک بسیاری را پذیرفته، چند واکه را از دست داده و چند واکه نیز دگرگون شده‌اند. مانند دگرش “گ” به “ج” در واژگان بروجرد (بروگرد)، امزاجزد (امزاگرد)، دستجرد (دستگرد) و .. در حالیکه “گرد” در زبان پارسی معنی “شهر” را می‌دهد و با این دگرش، زایش واژگان نو با پسوندگونه‌ی “گرد” نیز فراموش و کم‌ کم از میان رفته‌است. نکته‌ی مهمتر این دگردیسی‌ها اینست که هر چه ساختار آواییک زبان بیشتر می‌دگرد، راه را برای آمدن واژگان بیگانه‌ی‌ بیشتر هموارتر می‌کند و چه بسا گویشوران آن زبان پس از مدتی با ساختار آواییک زبان خویش بیگانه شوند و به ساختار دیگری خو بگیرند. برای نمونه، امروز بازگفتن واژگان بیگانه‌ی “محیرالعقول”، “مدعی‌العموم”، “حق‌التحقیق”، “مشمول‌الضمه”، “استغاثه” و … آسانتر از گفتن واژگان پارسیک زیبا و خوش‌آوای “پادافره”، “اوژندن”، “بیوسیدن”، “نیوشیدن” و .. است.

آسیب سوم: این پایان داستان وام گرفتن واژگان بیگانه نیست که آغاز آنست. چرا که این واژگان بیگانه، در ظاهر مشتی واژه‌اند که وارد زبان شده‌اند ولی در باطن روش و تکنیک واژه‌سازی و ساختار زبان منبع است که وارد زبان می‌شود. یعنی نه تنها وام‌واژه‌ها جا را برای واژگان پارسیک تنگ می‌کنند (آسیب نخست) و ساختار آواییک آنرا به هم می‌ریزند (آسیب دوم)، که ساختار زبان را نیز می‌دگرانند و زایندگی آنرا می‌گیرند. بگونه‌ای که امروز ما ترجیح می‌دهیم “استخراج” را به جای “درآورش و درآوردن” بکار بریم و همچنین “مقایسه” (همسنجش)، “مصالحه” (همسازش)، “تعمیر” (بازسازش)، “تحلیل” (واکافت-واکاوش)، “نازل کردن” (فروفرستادن)، “سقوط کردن” (افتادن/فروافتادن)، “تکامل یافتن” (فَرگشتن) و بی‌شمار نمونه‌ی دیگر. در واقع ما برای ساختن واژه به سراغ روش‌های زبان خود نمی‌رویم بلکه روش‌های آسان‌یاب‌تر زبان بیگانه را بر‌می‌گزینیم و این بیشتر و بیشتر ساختار زبان را به هم می‌ریزد و ذهن ما را با روش‌های بیگانه‌ی زایش زبانیک می‌پرورد. این هم‌افزایی شوم توان زایش زبان را می‌کاهد و به جایی می‌انجامد که مجبور می‌شویم مانند بسیاری از ملت‌های جهان زبان‌های انگلیسی، فرانسه، .. را برای خود برگزینیم. اگر چه امروز نیز بیش از ۵۰ درسد این توان فراموش شده یا بکار نمی‌رود.

با اینکه نیاز امروز ما به روش‌های فراموشیده‌ی واژه‌سازی زبانمان بیشتر از هر زمان دیگریست ولی از آنجا که وام‌واژه‌ها دگرش‌های بنیادینی در زبان و اندیشه‌ی ما بوجود آورده‌اند، زنده کردن آن روش‌ها دشوار و حتا ناشدنی می‌نماید (مانند پیشوندهای آ، اف، ن، اردا، اَپی..). همچنین، برخی از روش‌ها که توسط فرهنگستان زبان و زبان‌شناسان زنده شده است، هنوز نتوانسته‌اند ذهن زبانیک فرهیختگان و نویسندگان ما را بدگرانند چه رسد به ذهن مردم عادی (مانند پیشوندهای پاد، ترا، پیرا، اندر, دش، هو و ..).‌

نکته‌ی دیگری که باید یادآوری کرد این است که حتا اگر واژگان بیگانه را پی‌رو دستور زبان فارسی کنیم و بتوانیم بر سر زبان مردم هم بیاندازیم (مانند فهمیدن)، بر خلاف نظر برخی، باز هم نمی‌توان بطور کامل از ویژگی‌ها و توانمندی‌های زبان پارسیک بهره برد. چرا پس از چند سد سال که از پذیرفتن ریشه‌ی “فهم” و برساختن فعل “فهمیدن” می‌گذرد، هنوز نتوانسته‌ایم واژگان “فهما”، “فهمش”، “فهمانش”و “فهمنده” را بسازیم؟ چرا ترجیح می‌دهیم از “فهیم”، “مفهوم”، “تفهیم” و … استفاده کنیم؟ ساخت مصدر برساخته‌ی “فهمیدن” باعث نشد که نویسندگان واژگان “فهیم”، “مفهوم”، “تفهیم” و “استفهام” را بکار نبرند. همانگونه که داشتن چهار گزینه‌ی “هراسیدن”، “ترسیدن”، “باک” و “پروا” (که همگی زنده، آشنا و دم‌دست هستند) باعث نشد تا “خوف”، “مخوف”، “خوفناک” و “خائف” به زبان راه نیابد. پس بهتر است اصلا خطر نکنیم و از آغاز با حساسیتی میهن‌پرستانه جلوی واژه‌ی بیگانه را بگیریم، حتا اگر پی‌رو دستور زبان پارسیک شده باشد.

روش‌های بهکرد زبان

روش‌های زیر نتیجه‌ی یک کار علمی زبان‌شناسانه و یا ادیبانه نیست بلکه نتیجه‌ی آشنایی و برخورد ده دوازده ساله‌ی من با زبان انگلیسی است و برخی از مشکلاتی است که خود در دانشگاه و کار با آنها درگیر بوده و هستم. اینها مشکلات واقعی‌ای هستند که هر دانشجویی به آنها برمی‌خورد و خیلی زود به این نتیجه می‌رسد که فارسی زبان علم نمی‌تواند باشد و به قول معروف در برابر زبان پرتوان انگلیسی کم می‌آورد و نتیجه‌ی این کم آوردن‌ها در عرصه‌های مختلف حال و روز امروز ایران ماست. بر این باورم که زبان پارسیک می‌تواند زبان علمی باشد اگر ما بخواهیم و اگر بتوانیم ذهنمان را به برخورد علمی عادت دهیم و از بند تعصب برهانیم. پیاده کردن همه‌ی روش‌های زیر دشوار می‌نماید، ولی دست‌کم می‌توان در زبان علمی آنها را بکاربرد تا کم‌کم به گفتار مردم نیز راه یابد.

۱-     روش‌های ساخت صفت

ساخت صفت از اسم با افزودن “ی”: پیشنهاد می‌شود به دیس پهلوی آن (ایک) بازگردیم چرا که روش کنونی (که ظاهرا تاثیر گرفته از زبان تازیک بوده است) با مشکلات بسیاری همراه است.

a.      نخست اینکه “ی” در زبان پارسیک (افزون بر صفت) هم برای ساخت “اسم” از “صفت” و هم برای ساخت “اسم نکره” بکار می‌رود و ابهام زیادی هنگام خواندن ایجاد می‌کند. شاید برای همه‌ی ما پیش‌آمده باشد که مجبور شده باشیم برای فهمیدن جمله‌ای آنرا دوبار بخوانیم [۳]. برای نمونه “آزمایشگاهی(ی نکره) از موش‌های آزمایشگاهی(ی صفت) برای اندازه‌گیری آزمایش‌پذیری(ی اسم) برخی نشانه‌های بیماری …”. اگرچه یک واژه در نقش‌های اسم و صفت متفاوت است ولی هم‌دیس هستند و این هم سرعت خواندن را کم می‌کند و هم در بسیاری از موارد ابهام ایجاد می‌کند. به نظر نمی‌رسد با کوشش‌های انجام شده برای بازنگری خط[۴]، بتوان این مشکلات را برطرف کرد.

b.     دوم اینکه، ساختن فعل، قید و .. از صفت‌هایی که با روش کنونی ساخته می‌شوند، امکان پذیر نیست. در واقع روش کنونی راه را برای زایش بیشتر می‌بندد و زبان را سترون می‌کند. نمونه:

درحالیکه اگر صفت را با یکی از روش‌های زبان خود مانند “یک[ik]”، “ال[۵][āl] “، “این[in] “، “ول[ul] ” و … بسازیم، می‌توان دوباره از این صفت فعل ساخت، برای نمونه:

این دگرش سترون کننده، که اثر زبان بیگانه است، باعث شده که حتا برخی نیز به خطا روند و برای نمونه فعل‌های “فارسیدن” و “عربیدن” را به معنای فارسی شدن و عربی شدن گرفته‌اند در حالیکه معنی فارس شدن و عرب شدن می‌دهند. مانند خیسیدن (خیس شدن)، خشکیدن (خشک شدن). آشکار است که ما از واژگانی که به “ی” ختم می‌شوند نمی‌توانیم فعل‌های بیشتری بسازیم و این روش با زبان ما سازگار نیست و بی‌دلیل نبوده است که نیاکان ما صفت را با “ایک” و “این” می‌ساختند. در حالیکه ساخت صفت با “ی” روشی است که با زبان وام‌دهنده (تازیک) کاملا سازگار بوده و آنرا سترون نمی‌کند و جلوی ساخت فعل‌های بیشتر را نمی‌گیرد.[۶]

۲-     روش‌های ساخت اسم

روش ساخت اسم با افزودن کسره “ه”. نگاهی به نمونه‌های نوساخته‌ی زیر بیندازید:

اینجا نیز “ه” دست زبان را برای زایش بیشتر می‌بندد و این ارمغانی! است که زبان‌های بیگانه برای ما می‌آورند و برخی چنان متعصبانه به آن چسبیده‌اند که گویی زبان مادری آنهاست.

نتیجه‌ای که از روش‌های گفته در بندهای ۱ و ۲ می‌توان گرفت این است که اساسا واژگانی که به حروف بی‌صدا ختم می‌شوند مشکل‌زا هستند و اگر واژگان باستانی را واکاویم، می‌بینیم که غالبا به حروف بی‌صدا ختم نمی‌شوند (تا جایی که من می‌دانم!) مانند: تاگ(تا)، اباگ (با)، پیداگ (پیدا)، روستاک (روستا/رستاق)، ریشک (ریشه)، نامک (نامه)، زندگ (زنده) و برهنک (برهنه)، دهک (دهه)،. جالب اینکه هنگام جمع بستن واژگانی که به “ه” ختم می‌شوند “گ” می‌آید که خود نشانگر وجود پنهانی آن است: پرندگان، خوانندگان، نوازندگان و پروانگان و گذشتگان. در واقع زبان به نوعی به  اصل خویش باز‌می‌گردد. حتا “به” نیز “پد/پاد” بوده و بی‌دلیل نیست که به جای “به او” واژه‌ی “بدو” بکار می‌رفته است. یا واژگانی مانند پای (پا)، بوی (بو)، همای (هما)، ابرنای (برنا) که هنگام کاربرد در بسیاری از موارد باید حرف “ی” به پایان آنها افزود (مانند پایش[pāyaš]، بویی[buyi]) و این نیز نوعی بازگشت به اصل واژگان است و به روشنی نشان می‌دهد که زبان پارسی این دگرش‌ها را برنمی‌تابد و پس از ۱۴۰۰ سال هنوز کاملن با آنها کنار نیامده و اگر این نشانه‌ی بدگواری زبان در گوارش واژه‌ها و روش‌های بیگانه نیست پس چیست؟ صفت‌ نیز با پیشوند “ایک” ساخته می‌شده ‌است مانند تاریک، نزدیک، تازیک (عرب)، پارسیک (فارسی)، پهلوانیک، زندیک (زندیق)…[۷]

سخن این نیست که این واژگان را به دیس کهن خود بازگردانیم، بلکه باید هنگام گزینش یا ساخت واژگان نو، این نکات نیز در نظر گرفته شود. مانند واژه‌ی تاگ (دیس پهلوی تا) که برای clone گزیده شده است.

۳-     روش‌های ساخت قید

فعال‌تر کردن روش‌های زبان فارسی برای ساخت قید از صفت. امروزه برای بیشتر واژگان انگلیسی که به ly ختم می‌شوند (قیدها) مترجمان از فرمول بطور..، به لحاظ ..، از منظر .. استفاده می‌کنند، به این نمونه‌ها بنگرید: بطور خودکار (automatically)، بطور تصادفی (randomly)، به طور مجانبی (asymptotically)، به طور مورب (diagonally)، بطور قطری (diametrically)، از منظر تکنولوژیک (technologically)، به لحاظ روانی (mentally)، به لحاظ قانونی (legally)، به لحاظ زبان‌شناختی (linguistically) و بی‌شمار نمونه‌ی زشت و ناهنجار دیگر که در هر نوشته‌ی امروزین می‌توان یافت. امروز حتا بجای واژگان ساده و زیبای گریان، خندان، دوان، .. از ترکیب‌های ناهنجار درحالی که گریه می‌کرد، درحالی که می‌خندید و .. بهره می‌بریم!

اکنون به نمونه‌هایی که دکتر حیدری ملایری پیشنهاده‌است بنگرید: ناهَمساویکانه (asymptotically)، تَراکُنجانه (diagonally)، تَرامونیکانه [۸](diametrically)، نَزدینانه (approximately)، شیدیکانه/نوریکانه (optically)، زبان‌شناسیکانه (linguistically).

۴–     زنده کردن روش‌های کهن واژه‌سازی

زنده کردن و بکاربردن روش‌های ساخت‌واژه در زبان‌هایی کهن ایرانی که نیاگان زبان پارسیک برشمرده می‌شوند، مانند پارسی پهلوی، پارسی باستانی و پارسی اوستایی. برای نمونه پیشوندهای “پاد”، “تَرا”، “پیرا/پَر”، “هو”، ” دُش/ دُژ”، “ا”، “‌اَپی”، “اَردا/ اَرتا/اُردی[۹]”، “اَندَر” و … که فرهنگستان یا زبان‌شناسان  آنها را زنده کرده‌اند، بسیاری از ناتوانی‌های زبان پارسیک را برطرف می‌کنند:

پادگفتن (to contradict)، پادشاریدن (conterflow)، پادفروغ (counterglow)، پادساعتگرد (counterclockwise)، ترادیسیدن (to transform)، ترابُردن (to transit)، ترانهادن (to transpose)، تراکنش (transaction)، تراگُسیلیدن (to transmit)، ترافرازیدن(to transcend)، ترانوشتن (to transliterate)، ترابُریدن (to transect)، ترادَمیدن (to transpiration)، تراکافتن (دیالیز کردن to dialyze), ترامون (diameter)، پیرامون (perimeter)، پَرناویدن (to circumnavigateto)، پَرگَشتن (to circumvolve)، پیراکشیدن/پَروشتن (to circumscribe)، پیراپوست (periderm)، پیراشاماس (pericarditis)، پیرابین (periscope)، پیرابر (pericarp)، پَرهون (circle)، پَربند (contour)، هومرگاندن (to euthanize), هومرگ (Euthanasia), هوهسته (Eucaryotae)، هونهنگ (Eubalaena)، هوگویش (eulogy), هوگُواری (eupepsia), هوپرورش (eutrophication)، دش‌پرورد (dystrophic)، دُژگُواری (dyspepsia)، دُش‌گویی (dysphasia)، اَبیراهی (aberration)، اَریخت (amorphous)، ‌اَپی‌‌زایش (epigenesis)،اَپی‌چرخه (epicycle)، اَرداکنج (orthogonal)، اَردابینیک (orthoscopic)، اَندَرکُنش (interaction)، اَندَرزنش (interference)، اَندَریابش (interpolation)، اَندراَبریک (intercloud)، اَندرکهکشانیک (intergalactic)، اَندراَختریک (intersteller).

واژگانی که با روش‌های پیش‌گفته برساخته ‌شده‌اند معنی دقیقتری دارند و بهتر فهمیده می‌شوند. با دانستن معنی واژه‌ی “مون” (اندازه) و پیشوندهای “ترا” (سرتاسر/از میان) و “پیرا/پر” (دور/اطراف)، روشن است که معنی “تَرامون”، “پیرامون”، “پَرهون” و “پَربند” بسیار بهتر از “قطر”، “محیط”، “دایره” و “کانتور” فهمیده می‌شود و البته در زبان علمی دقیقترند. درواقع بیشتر ما می‌دانیم “قطر” به چه می‌گویند ولی نمی‌دانیم که چه معنی‌ای می‌دهد! “پَرناویدن” دقیق‌تر است یا “دور زمین را با کشتی پیمودن”؟ “پَرگشتن” بهتر است یا “دور چیزی گشتن”؟

آیا بدون زنده کردن این پیشوندها می‌توان این همه واژه ساخت؟ می‌توانید بینگارید چه توانی در زبان پارسیک نهفته است؟ و چقدر از واپس‌ماندگی‌های زبانی و علمی خود را می‌توان جبران کرد؟

یکی از بهترین نمونه‌های این روش را می‌توان در کار پروفسور حیدری ملایری دید که با شناخت ژرفی که از زبان پارسی داشته واژگان بسیار زیبا و دقیقی را ساخته است. برای نمونه: دَرشَمیدن (absorb)، بَرشَمیدن (adsorb)، واوشتن (describe)، دَروشتن (inscribe)، نپاهیدن (observe)، اَفماردن، میازیدن، پَتواژیدن، ..

۵-     استانداردسازی روش‌های واژه‌سازی

اگر در واژه‌گزینی روش‌های استاندارد و هماهنگی وجود نداشته باشد و هر کس ساز خود را بزند و روش خود را بکاربرد، زبان بیش از آنکه سامان یابد آشفته می‌شود. به نظر می‌رسد فرهنگستان حتا با خودش هم هماهنگ نیست چه رسد با زبان‌شناسان و اندیشمندان دیگر. نمونه‌های نوساخته‌ی گروه پزشکی فرهنگستان را ببینید: دُش‌میزی (dysuria)، بی‌‌ادراری (anuria)، چرک‌میزی (pyuria)، کم‌ادراری (oliguria)، خون‌میزی (hematuria)، شب‌ادراری (nocturia)، صفرامیزی (choluria) و بالاخره میز یا ادرار! این آشفتگی در همه‌ی روش‌ها و واژه‌ها دیده می‌شود. مانند:

پیشوند “Bio” است که به دو پیشوند “زیست” و “زی” ترجمه شده است (زیست‌فناوری، زیست‌شناسی، زیست‌بسپار، زیست‌سنجی[۱۰]، زیست‌مه[۱۱]، زی‌گونه[۱۲]، زی‌توده[۱۳]، زی‌سازند[۱۴])، پیشوند دوم بدلیل کوتاه‌تر بودن مناسب‌تر است. همچنین کاربرد بن مضارع به عنوان پیشوند دارای پیشینه بیشتری ست تا بن ماضی! (مانند پیشوند “که” به معنی کوچک که بن مضارع کاهیدن است).

و یا پیشوند “inter” که به پشوندهای ” اَندَر”، “میان”، “درون” و “برهم” ترجمه شده است. “درون” (مانند درون‌یابی) معنی نادرستی دارد چرا که Inter به معنی درون چیزی نیست بلکه به معنی میان دو چیز است و نمی‌توان برایinteratomic   “درون‌اتمی” را بکاربرد چرا که معنی آن بین دو اتم است نه درون آن. “برهم” (مانند برهم‌کنش) نیز  معنی inter را نمی‌دهد، interaction به معنی کنش میان دو چیز است نه کنشی “برهم”، “با هم”، ” به هم” یا “از هم” . آیا می‌توان برای intercollegiate از “برهم‌دانشگاهی” بهره برد؟ برخلاف “میان”، “درون” و “برهم” که در زبان محاوره بکار میرود “اندر” در زبان محاوره بکار نمی‌رود و با توجه به هم‌معنایی و همریشگی واژه‌شناسیک و همانندی آواییک “اندر” با “Inter”، این پیشوند بخت بیشتری برای پذیرفته شدن در زبان علمی و محاوره دارد. همچنان که امروز در نام درس‌های آموزشی مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه‌های معتبر ایران بکار میرود: اندرکُنش سازه و آب، اندرکنش خاک و سازه، و اندرکنش سیال و سازه  [‏۱۰] و [‏۱۱].

۶-     ابهام‌زدایی در روش‌های واژه‌سازی

برای نمونه پیشوند “در” در زبان فارسی هم به معنی بیرون [out] (درآوردن، درکردن، دررفتن …) بکار رفته و هم به معنی درون[in] (درآمدن، درکشیدن). شاید به همین دلیل بوده که آقایان ملایری و ادیب سلطانی از پیشوند “اس” برای out  و ex/ec بهره برده‌اند.

نمونه‌ی دیگر پیشوند “پیش” است که دو معنی زمانی و مکانی دارد، در زمان به معنی “قبل” (پیشامدرن) و در مکان به معنی جلو (پیشرفت) است، این ابهام قطعا برای یک زبان علمی مشکلاتی ایجاد می‌کند. می‌توان پیشوند “پار” و “پری” (در واژگان پارسال، پریروز، پریشب، پیرار و ..) را بجای “قبل” بکاربرد و “پیش” را به معنی “جلو”.

همچنین، پیشوند “خود” بجای سه پیشوند auto و  self/sui کاررفته است. پیشوند Auto بیشتر نقش فاعلی دارد ولی self نقش مفعولی دارد. شاید بهتر باشد به جای auto پیشوند “داو”[۱۵] را بکاربرد. معنی خودخواه[۱۶] (کسی که خودش را می‌خواهد) و داوطلب (کسی خودش می‌خواهد) نیز کاملا متفاوت است با اینکه اجزای آنها ظاهرا هم-معنی هستند (داو=خود ، طلب=خواه).

۷-     آینده‌نگری و باز اندیشیدن در واژه‌گزینی

اگر در واژه‌گزینی باز نیاندیشیم خیلی زود به بن‌بست رسیده و از واژگزینی ناامید می‌شویم. برای نمونه واژه‌ی Load در پارسی معنای بار، بار کردن، وار (در خروار) و بارکرد را دارد ولی زایش واژگان نو از این برابرها ممکن نیست و هیچ‌یک از این برابرها نمی‌توانند پاسخگوی نیاز امروز ما باشند چرا که نمی‌توان برابرهایی برای واژگان reload، download، upload و دیگر مشتقات این فعل ساخت. روش خردمندانه این است که برای واژه‌ی Load یک فعل ساخته شود و با پیشوندهای باز، فرو و اف (یا بر) فعل‌های دیگری ساخت. نمونه‌ی دیگر absorb ،adsorb ،resorb و desorb است که با پیشنهادهای دکتر حیدری ملایری (درشَمیدن، برشَمیدن، واشَمیدن[۱۷]) در جدول زیر همسنجیده می‌شوند.

و نمونه‌ی دیگر: روشن است که وقتی بجای analysis ناآگاهانه واژه‌ی بیگانه “تحلیل/تجزیه” را برمی‌گزینیم بی‌آنکه به معنی اجزای این واژه (ana[18] ، lysis) دقت کنیم، نمی‌توانیم از پس واژگان دیگری که با lysis (کافتن) ساخته شده‌اند برآییم. کسی که واژه‌ی “تحلیل” را برگزیده دانشش از زبان انگلیسی همانند دانشش درباره‌ی توان زبان خودش محدود بوده است.

داوری با شما، ببینید بهره بردن از زبان بیگانه برای واژه‌سازی بهتر است یا زبان پارسیک؟ کدامیک زبانمان را برآشفته است، کدامیک بسامان‌تر، زیباتر، علمی‌تر، با معنی‌تر و  گسترش‌پذیرتر است؟

این نکته را از نیز باید در نظر داشت که ترجمه‌ی یک واژه‌ی بیگانه ممکن است در یک حوزه مناسب باشد ولی باید دید در حوزه‌های دیگر نیز مناسب است؟ برای نمونه labyrinth ممکن است در ادبیات به “هزارتو” ترجمه شود و ترجمه‌ی خوبی هم شمرده شود اما با “هزارتو” نمی‌توان از پس واژگان labyrinthits، labyrinthotomy ، labirinthectomy  در حوزه‌ی پزشکی برآمد. واژه‌ی نوساخته‌ی “پیچال” (مصوب فرهنگستان) ترجمه‌ای است که می‌توان با آنها پیچال‌آماس (labyrinthits)، پیچال‌بَرداری (labirinthectomy)، پیچال‌برُی (labyrinthotomy)، پیچالیک (labyrinthic) و هر ترکیب دیگری را ساخت.

۸- بهره‌گیری از گویش‌های ایرانی

بهره گرفتن از همه‌ی گویش‌های پارسیک و زبان‌های ایرانی مانند گیلکی، تبری، تالشی، لری، کردی، بختیاری و بلوچی و ..

این زبان‌ها تا حد زیادی دست نخورده مانده‌اند و به دیس کهن و باستانی خود نزدیکترند و می‌توانند به توانمند کردن زبان پارسیک کمک شایانی کنند چه در عرصه‌ی واژگان و چه تکنیک‌های واژه‌سازی. مانند رُمبیدن[۱۹] (فروریختن و خراب شدن ناگهانی)، اشاندن[۲۰] (پرتاب کردن)، هشتن (نهادن، گذاشتن) در لهجه‌ی همدانی، که آقای ملایری به زیبایی از این فعل‌ها برای ساخت واژگان علمی اخترشناسی بهره برده‌است: رمبش (collapse)، رمب‌اختر (collapsar)، اَندَرهلیدن (to intercalate)، اشاندن (to eject)، اشاناک (ejecta)، دراشاندن (to inject)، اشان (ject).

۹–     زنده کردن فعل‌های کهن پارسی

فعل‌ دستگاه عصبی هر زبانی‌ست و اگر این دستگاه از کار بیفتد زبان فلج خواهد شد. از فعل می‌توان واژگان بسیار دیگری ساخت. برای نمونه‌ فعل پایه‌ی “شَمیدن” را دیدید که توانش (potential) ساخت چندین فعل (برشمیدن، درشمیدن، واشمیدن, بازشمیدن) و ده‌ها اسم و صفت و قید دیگر را به زبان می‌دهد. با ساخت فعل “فرگشتن (to evolve)” می‌توان “فرگشت‌‌باوری (evolutionism)”، “فرگشتیک (evolutionary)” و  “فرگشتیکانه (evolutionally)” و … را ساخت وگرنه باید بگوییم “از روی قواعد تکامل”!

فعل‌ها سرمایه‌ی اولیه هر زبانی هستند که اگر این سرمایه‌ی اولیه ناچیز باشد، با بهترین روش‌ها و تکنیک‌ها هم نمی‌توان کار زیادی از پیش برد. برای نمونه فرهنگستان با زنده کردن فعل “وَرتیدن/وَردیدن” (to vary) واژگان ورتش (variation)، ورتندگی (variability)، ورتایی (variance)، ناورتایی (invariance)، هم‌ورتایی (covariance)، پادورتایی (contravariance) و .. را ساخته است. دوسیدن، یاختن/یازیدن، شاریدن، تَنجیدن، سُنبیدن، اُوباردن، آهنجیدن، میزیدن (گمیزیدن) و … نمونه‌هایی هستند که امروزه در زبان علمی استفاده می‌شوند: هَمدوسش (coherence)، وایازش (regression)، اَبرشاره (superfluid)، تَنجش (spasm)، پیراشامه‌سُنبی (pericardiostomy)، دُش‌اوباری (dysphagia)، آهنجیده (abstract)، اَندرخَلیدن (interpenetrate)، پادمیزیک (Antidiuretic)، کم‌میزی، خون‌میزی.

نکته‌ی دیگر صرف کردن خود فعل‌ است به جای صرف آنها با فعل‌های کردن، نمودن، گردیدن و … مشکلی که هم‌اکنون وجود دارد گرایش به استفاده از فعل‌های ترکیبی است. هم‌گراییدن (همگرا شدن)، دریافتن (دریافت کردن)، درخواستن (درخواست نمودن)، بازخواستن (بازخواست کردن)، بازنگریستن (بازنگری کردن)، بازگفتن (بازگو کردن)، واریختن (واریز کردن)، برداشتن (برداشت کردن) و … حتا برای فعل‌های ساده‌ هم این روش بکار می‌رود مانند: کاستن (کاهش دادن)، افزودن (افزایش دادن). به نظر می‌رسد تا چند سال آینده بیشتر فعل‌ها با فعل‌های کردن، شدن، نمودن و گردیدن صرف شوند!

۱۰- پیشوند‌های فعلی

جدا نکردن برخی از پیشوندها (باز، بر، در، هم، وا و..) از خود فعل برای حفظ یکپارچکی و هویت مستقل فعل. برای نمونه:

هم‌می‌گراید–> می‌همگراید

وامی‌گراید–> می‌واگراید

پیشوندهای باستانی ترا (در تراویدن)، ن (در نوشتن، نشستن، نگریستن و ..)، اف (در افراشتن)، پر (در پرستیدن، پراکندن)،فر (در فرسودن)، آ [۲۱] (در آوردن)، هَم/ هَن/ان (در انباشتن، اندودن، اندوختن) و .. به خود فعل می‌چسبند و هنگام صرف کردن از فعل جدا نمی‌شود. دقیقن نمی‌دانم چرا برخی از پیشوندها (باز، وا، در، بر ..) به فعل نمی‌چسبند و هنگام صرف جدا می‌شوند (شاید هم تاثیر زبان‌های بیگانه باشد!)، ولی آنچه که مسلم است گفتن “می‌ترادیسیم” از “ترامی‌دیسیم”! آسانتر و زیباتر است همچنین عمل “ترادیسیدن” هم بیشتر دیده، شنیده و فهمیده می‌شود. همچنین اگر دو تا از این پیشوندها با هم بیایند (بازفرآورش reprocess) دو حالت ممکن است: بازمی‌فرآوریم و بازفرمی‌آوریم! پس منطقی است که بگوییم می‌بازفرآوریم. همچنین تکلیف برخی پیشوندهایی که به تازگی به زبان علمی راه یافته‌اند (هو[۲۲]، دش[۲۳]، اندر) نیز مشخص نیست، مانند هوپرورش [۲۴] که معلوم نیست “می‌هوپروریم” درست است یا “هو‌می‌پروریم”!

البته “می” در فعل استمراری می‌تواند حذف شود: می‌دانستم/دانستمی، با این روش صورت مساله پاک می‌شود! همچنین تکلیف “ن” نفی نیز در فعل‌های ترکیبی (که یک یا چند پیشوند دارند) بر من دانسته نیست. برای نمونه فرنیاورد (مانند درنیآورد)! درست است یا نفرآورد، البته در شعرهای کلاسیک پارسیک هم گاهی این گونه جابجایی‌ها دیده می‌شود. به نمونه‌ی زیر از عراقی بنگرید:

گفته بودی که بیایم چو به جان آیی تو             من به جان آمدم اینک تو چرا می‌نایی (نمی‌آیی)

۱۱- آموزش نیاکان زبان پارسی

می‌بایست زبان‌های کهن ایرانی در کتاب‌های درسی گنجانده شوند، همچنان که اروپاییان زبان لاتین (با اینکه برای آنان زبان بیگانه‌ای شمرده می‌شود) را می‌آموزند. دانستن زبان‌های کهن، استفاده‌ از تکنیک‌های این زبان‌ها را نیز آسانتر و پذیرفتنی‌تر می‌کند. آنها برای علمی کردن زبان خود دست به دگرش‌های بنیادینی زدند و بسیاری از تکنیک‌های زبان لاتین را وام‌گرفتند و زبان خود را لاتینی کردند (latinization)، چگونه است که ما استفاده از زبان‌های کهن خودمان را روا نمی‌دانیم؟ آقای آشوری در مصاحبه‌ای عیب کار آقای شمس‌الدین ادیب سلطانی را این دانسته است که آقای سلطانی از این نکته غافل است که زبان لاتین تا چند سده پیش زبان علم و فرهنگ اروپا بوده و به همین دلیل پذیرش این لاتینی کردن برای اروپاییان آسانتر بوده‌، ولی زبان‌های کهن ایران زبان‌های مرده‌اند و در نتیجه پذیرش آن دشوارتر است و ایستادگی‌ها بیشتر. اتفاقا کوتاهی از ماست و باید از خود بپرسیم چرا از هویت زبانی خود آگاه نیستیم؟ اگر ما نیز در مدارس بجای آموختن زبان‌های بیگانه زبان‌های کهن خود را بیاموزیم (یا دست کم آشنا شویم)، آنگاه تکنیک‌های این زبان‌ها نیز پذیرفتنی‌تر خواهند شد. حال اگر شوربختانه این امکان در کشور ما فراهم نیست، وظیفه‌ی نویسندگان و روشنفکران ماست که این غفلت را جبران کنند و کار آقای ادیب سلطانی در این زمینه بسیار شایسته و ستودنی‌ست. همچنین برخی گویش‌های زبان‌های ایرانی هنوز دیس باستانی خود را نگه داشته‌اند و نمی‌توان این زبان‌ها را زبان مرده شمرد.

اگر دانش‌آموزان ما بدانند که پیشوند دُش/دُژ/ دُز (در واژگان آشنای دشنام، دشوار، دشمن، دژخیم و دوزخ) چه معنی‌ای می‌دهند آنگاه از شنیدن واژگان نوساخته‌ی دش‌پرورد (dystrophic)، دش‌دمی (dyspnea)، دش‌رویش (dysplasia)، دش‌میزی (dysuria)، دژدود (fume)، دژگواری (dyspepsia)، دش‌آوایی (dysphonia)، دش‌نگاری (dysgraphia)، دش‌جنبی (dyskinesia)، دش‌زایی (dystocia)، دژآهنگی (dysrhythmia)، دش‌دشتانی (dysmenorrhea)، دش‌آمیزی (dyspareunia) و … در دوران دانشجویی نه تنها نمی‌شگفتند که معنی آنها را نیز خوب درمی‌یابند و می‌توانند خود نیز چیزی بر آنها بیافزایند (و مجبور نیستند اصطلاح‌های بیگانه، ناهنجار، دراز، زشت  و سترون “اختلال تنفس”، “عسرالبول”، “سوء هاضمه”، “اختلال قاعدگی”، “مقاربت دردناک”، “اختلال حرکت” و .. را بکاربرند). آیا دانش‌آموزان ما که توان یادگیری صیغه‌های گوناگون و پیچیده‌ی فعل‌های عربی و قانون‌های مربوط به فعل‌های معتل و … را دارند نمی‌توانند پیشوندها و پسوندها و تکنیک‌های واژه‌سازی زبان‌های باستانی خود را فراگیرند؟

۱۲- برساختن فعل از اسم

اگر چه مردم در بکار بردن این روش پیشرو هستند (ساخت فعل‌هایی مانند چتیدن، زنگیدن، تیغیدن، دردیدن و …) ولی روشنفکران و نویسندگان بهره‌ی چندانی نمی‌برند و فرهنگستان هم آغازی لاک‌پشتی داشته است: انبوهیدن-انبوهش (to aggregate-aggregation)، هنجیدن- هنجیده- هنج (to norm-normed-normate)، هنجاریدن (to normalize)، پپریدن-پیرش (to age- aging)، سامانش (systematization)، پایانیدن-پایانش (terminate-termination)، سردیدن (to quench)، پخشیدن (to diffuse).

گاهی نیز از برساختن فعل می‌پرهیزد، برای نمونه تاگ (دیس پهلوی تا) را به زیبایی برای clone برگزیده است ولی برای cloning تاگ‌سازی را پیش‌نهاده است. روشن است که تاگ‌سازی بهتر و بامعنی‌تر از شبیه‌سازی است ولی بهتر این بود که تاگیدن/تاگش را برگزیند. اگر ناآشنا یا ناجور به نظرتان می‌رسد به فعل اباگیدن (از اباگ/با) در زبان پهلوی نگاهی بیاندازید (جدول بند ‏۱۵).

می‌توان برای بسیاری از اسم‌ها و صفت‌ها فعل برساخت مانند: نویدن، نواندن، درازیدن/درازاندن (to elongate)، پهنیدن/پهناندن (to widen)، سیاهیدن/سیاهاندن (to darken)، سفیدیدن/سفیداندن (to whiten)، سرخیدن (to redden), بزرگیدن/بزرگاندن (enlarge)، تاریکیدن (to darken)، روشنیدن (to brighten)، دیسیدن (to form)، جفتیدن (to couple)، واجفتیدن (to decouple)،  سوکیدن، جشنیدن، پندیدن و ….

در زبان پهلوی هم این روش دنبال می‌شده. نمونه‌های زیر توان شگفت‌انگیز زایش زبانی را نشان می‌دهد:

از اسم (مرگیدن/مرگاندن)، صفت (نزاریدن/نزاراندن)، پیشوند (همیدن)، حرف اضافه (اباگیدن)، قید (فرودیدن) و حتا اسم مصدر[۲۵] فعل برساخته ‌شده است که شوربختانه امروز هیچ نشانی از آن زایندگی به چشم نمی‌خورد.

با نمونه‌های برشمرده می‌توان فهمید برخورد با یک زبان سامی چه بر سر زبان هند و اروپایی پارسی آورده است و چه بلایی بر سر توان زایش آن آورده است. واژگان با معنی کامگارش (از کام+گار+ایدن)، بیرونش (از بیرون+ایدن)، پیداگش (از پیداگ+ایدن) و … را وانهاده و واژگان بیگانه‌ی “موفقیت”، “خروج”، “ظهور” را برگزیده‌ایم!

۱۳- بازنگری و بهکرد واژگان

بازنگری و بهکرد واژگانی که از سوی مردم یا نهادهای علمی پذیرفته نشده‌اند. برای نمونه اگر دیدیم پس از چند سال هنوز “لت لمسی”[۲۶] برای touchpad پذیرفته نشده است بدانیم که مشکلی وجود دارد و واژه‌ی دیگری پیش‌نهیم. اگرچه در نگاه نخست می‌توان حدسید که چنین واژه‌ای پس از چند سده هم پذیرفته نمی‌شود. در واژگان پیشنهادی فرهنگستان در گروه‌های مختلف واژه‌گزینی ناهمگونی محسوسی دیده می‌شود که به نظر می‌رسد برخی از گروه‌های فرهنگستان (مانند زیست شناسی و پزشکی) بسیار پیشروتر و روشمندانه‌تر از دیگر گروه‌ها عمل می‌کنند.

یادمان باشد هیچگاه برای برابرسازی واژگان بیگانه دیر نیست و نباید بدلیل رایج و متداول شدن یک واژه‌ی بیگانه، حکم بر پذیرفتن قطعی آن واژه بدهیم. بسیاری از واژگان پذیرفته‌ی امروز، در واقع واژگان نوساخته‌ی ناپذیرفتنی دیروز بوده‌اند (پزشک، پرستار، بیمارستان، درمانگاه و …). حتا اگر واژگان پیشنهادی به سرعت میان مردم رایج نشود، دست‌کم در نوشته‌ها و رسانه‌های رسمی بکار برده می‌شوند (کالابرگ، رزمایش، بالگرد، پیامک، شهرآورد، رایانامه، راهبرد و … ). برای برخی از واژگان نیز در گام نخست ممکن است برابر کوتاه و رسایی یافته نشود مانند “کلمه‌عبور/رمزعبور” (password)، “قمرمصنوعی” (satellite)، “آنتی‌بیوتیک”، “تکامل”، “ماساژ”، “کروموزوم”، “کلون”، “سندروم”، “استعلایی/متعالی (transcendental)”، “جزر و مد”، “ماورالنهر” و … ولی پس از سال‌ها واژگان ساده، رسا و فارسی “گذرواژه[۲۷]”، “ماهواره”، “پادزیست”، “فَرگشت”، “ورزمان”، “فامتَن”، “تاگ[۲۸]”، “نشانگان”، “ترافرازنده[۲۹]”، “کشند”، “فرارود” ساخته شده و کم‌کم جای برابرهای نادرست پیشین را می‌گیرند. این روند فرگشتیک در زبان‌های دیگر هم رخ داده است چنانچه واژگان “آنالوطیقا”، “متافوسیقا”، “ابوذقطیقایی”، “اریثماطیقی”، “استاطیقا” و … از سال‌های نخست ترجمه از یونانی به تازی در سال‌های پسین جای خود را به “تحلیل”، “ماوراالطبیعه” و “حساب”، “یقینی”،”حسیات” … دادند.

به یادآوریم که از “حق‌الزحمه”، “قوس‌ و قزخ”، “معرفه الارض”، “میزان الضغطه”، “پاسپورت”، “احصائیه”، “جهاز هاضمه”و … آغاز کردیم و به “دستمزد”، “رنگین‌کمان”، “زمین‌شناسی”، “فشارسنج”، “گذرنامه”، “آمار”، “دستگاه گوارش” و … رسیده‌ایم.

یادمان نرود که روزگاری حتا رییس فرهنگستان شادروان محمدعلی فروغی دانشور فرهیخته “مزید مقدم” و “مزید موخر” را به “پیشوند” و “پسوند” ترجیح می‌داده! و صادق هدایت نویسنده‌ی برجسته و ملی‌گرا واژگان فرهنگستان (که بیش از ۸۰ درسد آنها امروزه بر زبان مردم جاریست) را مسخره می‌کرده! پس، از نام‌ها و چهره‌ها نهراسیم که پرآوازه‌تر و فرزانه‌تر از فردوسی پاکزاد نیستند، از کنایه‌ها و ریشخندها و ژست‌های روشنفکرانه نترسیم و به هدف والای زبان علمی فارسی بیاندیشیم و بس! همچنانکه فردوسی یک تنه ایستاد و شاهکاری آفرید که از باد و باران نیابد گزند. حتا پیکر او را پس از مرگ به گورستان مسلمانان توس راه ندادند (به گناه ستایش از ایران!) و امروز از شهر توس چه بازمانده است جز آرامگاه فردوسی؟!

۱۴- واژه‌سازی مکانیکی

برخی واژگان پیشنهادی نیز با ذهن سنتی و اندیشه‌ی فروبسته‌ی برخی اندیشه‌وران سازگار نمی‌افتد و با برچسب “مکانیکی” کنار نهاده می‌شوند. دانسته نیست چگونه واژه‌ی “دژگواری” (dyspepsia) را ارگانیک می‌دانند ولی “نپاهش” (observation) را مکانیکی می‌دانند؟!  با کدام سنجه‌ی علمی برخی واژگان پیشنهادی را رد می‌کنند؟ هر دو واژه یک پیشوند باستانی دارند (دژ ، ن) و یک فعل زنده‌ی پارسی. چگونه است که پَرناوش (circumnavigation)، پَرگشت (circumvolution) و پروشتن (to circumscribe)، مکانیکی‌اند اما “پَرستیدن” و “پَرآکندن” ارگانیک؟ شگفت‌تر اینکه ساخت مکانیکی واژه را برای علوم تجربی روا دانسته‌اند ولی برای علوم فلسفی نه! “استحاله”، “جدلی الطرفین”، “علی الاطلاق”، “مانعه الجمع”، “مکتفی بالذات”، “بدیهی بالذات” پذیرفتنی هستند ولی “ترادیسی”، “خود‌بسنده”، “خودآشکار” مکانیکی و ناپذیرفتنی! اتفاقا مهمترین فلسفه ی وجودی فعل‌های برساخته پیش‌گفته در زبان پهلوی (بند ‏۱۵)، تبیین زبان علمی، فلسفی و دینی بوده است نه تغییر گفتار مردم.

البته استدلال درستی که در این زمینه می‌شود این است که بند ناف این واژگان نوساخته از زبان مرجع بریده نشده است. نکته اینجاست که بیشتر واژگان پیشنهادی (بویژه واژگان علمی) همین گونه‌اند و یک دوره‌ی گذر را باید برای جاافتادن و مستقل شدن از زبان مرجع طی کنند و برای رسیدن به هدف زبان علمی فارسی چاره‌ای جز این نیست. زبان انگلیسی و فرانسه هم همین راه را پیموده‌اند و بند ناف خود را دو روزه از لاتین و یونانی نبریده‌اند.

نتیجه ‌گیری

گفتیم ورود هر واژه منجر به ورود واژگان بسیاری به زبان می‌شود و این واژگان نوآمده کم کم واژگان اصیل پارسیک را به کنار رانده و جای آنها را خواهند گرفت. همچنین وام‌گیری ساختار زبان را نیز می‌دگراند و این دگرش‌ها خود باعث ورود بیشتر واژگان بیگانه می‌شود. هر چه زبان از اصل خود دورتر می‌شود و به ساختار زبان بیگانه خو می‌گیرد، آمادگی بیشتری برای پذیرفتن واژگان بیگانه می‌یابد و این هم‌افزایی شوم به مرگ زبان می‌انجامد. دوم اینکه، واژگان بیگانه ساختار آواییک زبان را نیز می‌دگراند و هر چه ساختار آواییک زبان بیشتر می‌دگرد، از واژگان خودی دورتر و به واژگان بیگانه خو می‌گیرد (هم‌افزایی شوم دوم).

زبان پارسیک به همراه نیاگان (پارسی میانه، پهلوی و اوستایی) و خواهرانش (گیلکی، کردی، بلوچی و ..) دربردارنده‌ی مجموعه‌ای غنی از روش‌های واژه‌سازی است و تقریبا نیازی به وام‌واژه‌ها و روش‌های زبان‌های بیگانه ندارد. باید این واقعیت را بپذیریم که زبان‌های بیگانه جز محدودیت و ناتوانی برای زبان ما ارمغانی نداشته‌اند. ما اگر می‌خواهیم پیشرفت علمی و فرهنگی داشته باشیم، باید بتوانیم به زبان خود علم تولید کنیم و می‌بایست تا می‌توانیم به اصل زبانیک خویش بازگردیم و از آنجا که زبان پارسی با زبان‌های علمی روز دنیا هم‌خانواده و هم‌ساختار است می‌توان امیدوار بود که بازگشت به اصل زبان پارسیک تا حد زیادی ما را از این پریشانی‌ها و آشفتگی‌های زبانیک برهاند. برخورد زبان پارسی با زبان‌های سامی به فراموش شدن بسیاری از توانایی‌های پارسی انجامید، ولی اندرکنش امروز زبان پارسی با زبان‌های علمی روز دنیا می‌تواند سازنده‌ باشد. هم‌خانوادگی و همریشگی این زبان‌ها با پارسی ما را واداشته است به زنده کردن بخش‌های فراموش شده ی زبانمان و ما را برانگیزانده است برای بازساختن یک زبان پرتوان علمی.

بازبردها

۱- داریوش آشوری، زبان باز

۲- داریوش آشوری، بازاندیشی زبان فارسی

۳- پروفسور حیدری ملایری، فرهنگ ریشه شناختی اخترشناسی و اخترفیزیک

۴- محمد حیدری ملایری، بحثی درباره‌ی صرف فعل در زبان علمی فارسی

۵- فرهنگستان زبان و ادب پارسی، اصول و ضوابط واژه‌گزینی‌

۶- فرهنگستان زبان ایران، برابرهای فارسی پیشنهادی گروه‌های واژه‌گزینی

۷- یدالله منصوری، بررسی ساختار فعل‌های برساخته در فارسی میانه و دری

۸- دفتر ششم واژگان مصوب فرهنگستان

۹- دفتر هفتم واژگان مصوب فرهنگستان

۱۰- محمد حیدری ملایری، با خشت و گل نمی‌توان آسمان خراش ساخت

۱۱- جدول دروس اصلی و تخصصی الزامی مهندسی زلزله

۱۲- لیست دروس مهندسی ژئوتکنیک٫ دانشگاه شریف

۱۳- وبگاه شهربراز

[۱] چو افراسیابش به هامون بدید          شگفتید از آن کودک نورسید  (فردوسی)

[۲] چو دیده دید و دل از دست رفت و چاره نماند              نه دل ز مهر شکیبد نه دیده از دیدار. (سعدی)

[۳] میرزا ملکم خان در مقدمه‌ی گلستان سعدی می‌گوید: برای فهمیدن نوشته‌ای به زبان‌های غربی باید آنرا خواند در حالیکه برای خواندن نوشته‌ای به فارسی باید آنرا نخست فهمید! اگر چه اشاره‌ی او بیشتر به کاستی‌های خط بوده است اما این کاستی‌ها در عرصه‌ی زبان هم دیده می‌شود.

[۴] پیشنهاد آقای آشوری برای استفاده از دو نشانه‌ی متفاوت ی و ی برای صفت و اسم نکره.

[۵] این پسوند امروزه در واژگان کهن چنگال، گودال، دنبال، پوشال، پیخال و واژگان نوساخته‌ی پیچال (labyrinth)، سنگال، تختال، برخال (fractal)، نگارال (graftal)  و … دیده می‌شود.

[۶] البته جای خوشبختی است که فرهنگستان با تصویب “خوارزمیک” برای “الگوریتمیک” حداقل “ایک” را به رسمیت شناخته است.

[۷] حتا برای ساخت اسم هم “ی” افزوده نمی‌شده بلکه  “ih”  افزوده می‌شود. مانند بندگی (bandagih)، آزادگی (āzātakih) ، پزشکی (bijashkih  ) و پیروزی ( piruzih) و…

[۸] ترامون به معنی diameter (مانند پیرامون به معنی perimeter)

[۹] به معنی راست و مستقیم  در واژگان اردی‌بهشت، اردستان، اردبیل و …

[۱۰] biometry

[۱۱] biofog

[۱۲] biospecies

[۱۳] biomass

[۱۴] Biocoenose

[۱۵] داوطلب

[۱۶] Self-interested، self-absorbed، self-regarding

[۱۷] daršamidan

[۱۸] پیشوند ana به معنی up، back again، throughout، against

[۱۹] rombidan

[۲۰] ešāndan

[۲۱] این پیشوند در واژگان “امرداد” ، “انوش”، “آناهید/آناهیتا”، “آوردن” …  نیز بصورت مرده بازمانده است.

[۲۲] هم ‌معنی Eu [Greek]

[۲۳] هم‌ معنی [Greek]  Dys

[۲۴] از واژگان نوساخته‌ی زیبا و رسای مصوب فرهنگستان زبان معادل eutrophication

[۲۵] برساختن فعل ogrāyeŝnigistan از اسم مصدر ogrāyeŝn (گرایش)- دینکرد

[۲۶] تصویب فرهنگستان، دفتر ششم

[۲۷] چنانچه امروزه یک و نیم میلیون مورد در Google برای  گذرواژه یافته می‌شود.

[۲۸] Clone

[۲۹] پیشنهاد شمس الدین ادیب سلطانی

  • 0

    Overall Score

  • ‎رتبه‌بندی خوانندگان‫:‬0 Votes

هم‌رسانی

‎دربارهٔ ع. پارسا

احتمالا به این‌ها نیز علاقه‌مندید:

54 comments on “بازدیسی زبان پارسی

  1. تفکر آزاد
    ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۰۲:۴۵

    فارسی تکمیلی ۳

    نوشتار فارسی

    ..

    ما خواندن و نوشتن فارسی را از بچگی در مدرسه یاد گرفتیم

    و برایمان عادت شده است که کلمات را آنگونه که مطابق و مناسب

    جمله است بخوانیم و زیاد هم خواندن برایمان سخت نیست.

    ولی بچه های ما در خارج از کشور بعد از یاد گرفتن نوشتار زبان

    کشور مهمان ، از حدود ده سالگی شروع به یاد گرفتن نوشتار

    فارسی می کنند ، و با وجودی که فارسی صحبت می کنند ،

    ولی موقع نوشتن فارسی و یا خواندن آن می گویند :

    چرا باید اینجوری بخوانم ، چرا باید اینجوری بنویسم؟

    تازه آنوقت متوجه می شویم ، مشکل نوشتن و خواندن

    برای ما حل شده چون ما به تصویر خوانی عادت کرده ایم و

    آنچه می خوانیم بصورت حافظه ای است ، و از مکان لغت

    و جای آن در هماهنگی با لغات دیگر است که معنی برای

    کلمه معلوم میشود و خواندن را برای ما آسان می کند .

    اما فرزندان ما و تازه آموخته های نوشتار فارسی ،

    می خواهند آنچه را که می گویند بنویسند و یا آنچه را

    میخوانند بر اساس آن چیزی باشد که نوشته شده است.

    اَلف در : اسب _ اسیر ، بصورت اَ

    اَلف در : اتاق _ اتوبوس ، بصورت اُ

    اَلف در : استفاده _ اداره ، بصورت اِ

    خوانده می شود ،

    اما در هر سه حالت بصورت ساده « ا » نوشته می شود ولی ما

    بصورت تصویری یاد گرفته ایم که به سه صدای مختلف آنرا بخوانیم.

    یک کُرُواتی که علاقه مند به یاد گرفتن زبان فارسی بود و همسر

    ایرانی دارد ، می گفت: فرانسوی ها برای یک لغت چند حرف اضافه

    هم می نویسند اما آن حرف ها را نمی خوانند و تلفظ نمی کنند .

    ایرانی ها برای یک لغت چند تا حرف کم تر می نویسند

    اما آنرا تلفظ می کنند بدون اینکه حرفی برای آن صدا

    نوشته شده باشد ، چطور و از کجا و چه جوری ؟

    .

    برای زبان فارسی باید نوشتار را تکمیل کرد تا از روی حروف

    بشود نوشته را درست خواند بدون آنکه از حافظه کمک گرفت

    تا با در نظر گرفتن جای کلمه ، تلفظ صحیح آن را به یاد آورد .

    یعنی خواندن کلمات ، تصویر خوانی نباشد و یا اینکه مجبور باشیم

    به متن موضوع یا جمله نگاه کنیم تا آن لغت را درست بخوانیم .

    .

    حروف اضافه و شکل جدید هم به حروف فارسی اضافه نمی کنیم .

    همان حروفی که داریم کافی است .

    یک حرف را فقط ” یک صدائی ” تلفظ می کنیم .

    « یک حرف یک صدا »

    و چند صدا ، برای یک حرف بکار نمی بریم .

    مثلا :

    – الف بی کلاه « ا » در همه جا فقط صدای « اَ » می دهد : اسب .

    – الف با کلاه « آ » در همه جا فقط صدای « آ » می دهد آبی.

    – « و » در همه جا فقط صدای « اُ » می دهد : ( من ، تو ) .

    – « وو » در همه جا فقط صدای « وو » می دهد :

    ( زور ، دور ) زوور ، دوور .

    – « وْ » (و نقطه دار) در همه جا فقط صدای « و » می دهد :

    (وقت ) وْ اقت .

    با استفاده از این چند حرف موجود در نوشتار فارسی برای صداها ،

    نوشتن منظور آسان تر می شود . خواننده با کمی آشنائی به

    زبان فارسی به آسانی و راحتی می تواند فارسی را درست بخواند

    و بدون آشنائی ِ زیاد و تسلط کامل ِ قبلی به زبان فارسی

    و اطلاع از اینکه این کلمه در این جمله

    سَبَب خوانده می شود و نه سِبَب ، و نه سُبَب ،

    کلمه را درست بیان می کند .

    .

    وقتی نوشتن و خواندن کامل باشد ، آنچه گفته می شود

    درست نوشته می شود. پس آنچه نوشته شده هم به

    درستی خوانده می شود ، و می تواند در یاد گیری

    و آموزش ِ زبان فارسی هم کمک خوبی باشد.

    ..

    سوز

    کنستانس ۰۴ فروردین ۱۳۸۹ – ۲۴٫۰۳٫۲۰۱۰

    • کامیار رازی
      ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۰۹:۰۵

      با نظرتون موافقم اما ارتباط نظر شما رو با متن نفهمیدم!

    • شهاب رضایی
      ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۱۰:۳۶

      دیدگاه شما با مقاله زیر در ارتباط است:
      http://persianlanguage.ir/articles/233

    • پاکساز
      ۲۲ آبان ۱۳۸۹ at ۱۳:۱۴

      این نوشتار شما پر از دژفرنود (مغلطه) است. برای نمونه، من هم خواندن و نوشتن را در دبستانها و دبیرستانهای ایران آموختم و در دانشگاه آزاد “اسلامی” کارشناسی خوانده ام!
      بیاییم و خود را از زیر بار ننگ واژه های تازی برهانیم!
      از آنروز این خانه ویرانه شد
      که نان آورش مرد بیگانه شد
      چو ناکس به ده کدخدایی کند
      کشاورز باید گدایی کند

      • روستایی
        ۲۶ فروردین ۱۳۹۲ at ۰۲:۱۰

        با درود
        کدام مرد بیگانه نان آور این خانه شده است.
        این شعری را که شما چند بیت آن را آورده اید. و عده ای هم آنرا به فردوسی بزرگ نسبت می دهند. در واقع هم توهین به فردوسی است هم توهین به مردم ایران است.
        اگر منظورتان از “مرد بیگانه” اشغالگران تازی است آنها بود و نبود این مملکت را غارت کردند. کجا نان آور خانه بودند.
        بهتر است در گزینش نوشته دقت کنید وخرد گرا باشید.

  2. کامیار رازی
    ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۰۹:۱۸

    به نظر من باید بین واژگانی که سدها سال یا حتی ده‌ها ساله که در زبان هستند و واژگانی که به تازگی وارد زبان می‌شوند فرق قایل شد.
    همچنین باید توجه کرد که خود فارسی باستان یا هر زبان دیگری نیز به هیچ وجه زبانی بدون وام‌واژه نیست و واژه‌های بسیاری از زبان‌های دیگر در آن وجود دارد و وام‌واژه‌ها همیشه در زبان‌ها وجود داشته‌اند.
    بخش‌هایی از مصاحبه آقای صفوی به همین موضوع می‌پردازد: http://persianlanguage.ir/interviews/482
    به هر حال این نوشتارها در صورتی که نظر مخالف را نیز بشنوند و دچار افراط نشوند مفید خواهند بود. زبان پدیده‌ای نیست که با دستور و قانون و زور و خواهش و منطق تغییر کند.

    • آرش
      ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۰۹:۴۷

      نویسنده هم گفتند :”هدف پاک کردن زبان از هر واژه‌ی بیگانه نیست، بلکه برخورد خردمندانه با وام‌واژه و پاسداری از زبان فارسی است”
      پاراگراف دوم از بخش “آسیب شناسی وام‌گیری و وام‌واژه‌ها” را بخوانید. پاسخ روشن است.

      همچنین پاراگراف دوم از بند ۱۳٫

  3. شهاب رضایی
    ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۱۰:۳۴

    آموزش کوتاه واژه‌سازی فارسی، این متن را از سایر مقالات همسانش متفاوت کرده است. در حقیقت بر این باورم که اگر روش واژه‌سازی را در دوران آموزش ابتدایی تا دبیرستان و حتی دانشگاه به دانش‌آموزان و دانشجویان بیاموزند، آنها در هنگام برخورد با واژگان بیگانه قادر به تولید واژه فارسی مناسب خواهند بود. اگر ساخت واژگان تنها در فرهنگستان انجام شود و مردم در تولید آنها نقشی نداشته باشند آنگاه سرعت گسترش زبان کاهش یافته و واژگان بیگانه در زبان راه میابند. برای نمونه در مورد اصطلاحات فنی، اگر مهندسان واژه‌سازی را آموخته بودند، این مقدار وام‌واژه نداشتیم.

    • آرش
      ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۱۱:۰۲

      بند ۱۱ تا حدی به این موضوع پرداخته.

  4. حسین
    ۲۰ مهر ۱۳۸۹ at ۱۶:۱۸

    بررسی درست و بجا و پرداختن به پیشوند هاو پسوندها و فعل های پارسی و پرداختن به اشتباهات روزمره در استفاده از زبان پارسی و باز شناختن آن برایم بسیار زیبا بود و قابل ستایش است همچنین شناخت نویسنده و دانشش در این زمینه برایم جالب بود و اینکه متوجه می شوم زبانمان چه توانایی دارد شعف انگیز است .

  5. اردشیر
    ۲۱ مهر ۱۳۸۹ at ۰۷:۲۳

    من سالهاست که به تمام آنچه که شما گفته اید اندیشیده ام ولی هرگز جرات و گستاخی این که اندیشه های خودم را بنویسم درخودم ندیدم تا اینکه مقاله شما را خواندم
    آقای فرسا این داستان که شما نوشته اید انگشت گذاشته اید بر بزرگترین دشواری و بزرگترین تهدید در برابر ایران و ایرانی ای کاش که همه ایرانیان مقاله شما را بخوانند ای کاش که همه فریاد برآورند ای کاش که همه اندیشه کنند و همه دریابند
    زبان پارسی در حال مردم است در حال تباهی است ولی این زبان توانایی این را دارد که زبان دانشیک تمام دنیا باشد زبانی که هزارسال متمدن ترین امپراطوری دنیا با آن اداره شده حالا با نیمه جانی در حال سپری کردن آخرین روزهای عمر خودش است کسانی که درحال خفه کردن این جوان برومند هستند کسانی نیستند جز ایرانیان به این مانا که کسانی که باید پرده دار این حرم باشند و هر روز بر شکوه آن بیافزاید در حال به آتش کشیدن و نابود کردن این ساختمان شکوهمند و سودآور هستند شما را به خدا در پخش کردن این مقاله که نوشته اید بیشتر بکوشید و اگر کاری از من ساخته است بفرمایید تا انجام دهم نشانه رایانامه ای من در بالا آمده

    • برسام
      ۲۱ مهر ۱۳۸۹ at ۱۰:۱۵

      البته من با شما خیلی موافق نیستم که فرمودید “حالا با نیمه جانی در حال سپری کردن آخرین روزهای عمر خودش است”!
      خیلی خوش بین تر هستم.
      درواقع با دیدن کار ستودنی افرادی چون دکتر حیدری بسیار خوش بینم.
      همین الان هم زبان فارسی جایگاه والایی در دنیا دارد.
      در زایش واژگان علمی هم بسیار پیشروتر از دیگر زبانهای منطقه بوده.

      نمونه:
      ۱- شمار مقالات فارسی در دانشنامه ویکیپدیا تا ۱-۲ ماه آینده از مقالات عبری بیشتر میشه
      ۲- شمار مقالات فارسی در دانشنامه ویکیپدیا تا ۶-۷ ماه آینده از مقالات عربی هم بیشتر میشه
      ۳- شمار مقالات فارسی در دانشنامه ویکیپدیا تا ۱-۲ سال آینده از مقالات ترکی هم بیشتر میشه

      و زبان فارسی تا ۳-۴ سال آینده جز ده زبان برتر ویکی خواهد بود.
      با اینکه اوضاع اینترنت در ایران خیلی بده آمار خوبیه و نرخ رشد خوبی داره.
      به هر حال بیکار نباید نشست. باید به تولید محتوا در اینترنت کمک کرد. باید آگاهی ها رو هم افزایش داد.

      • پاکساز
        ۲۲ آبان ۱۳۸۹ at ۱۲:۵۷

        با پوزش، شما نوشتار بالا (از ع. پارسا) را نفهمیدید.
        لطفآ آنرا دوباره بخوانید!

      • بورزو
        ۱۹ بهمن ۱۳۸۹ at ۰۲:۴۸

        گرامی برسام
        زیاد بودن هرچیزی نشان بر راست و درست بودن آن نیست
        انچه که در دانشنامه ویکیپدیا نوشته میشود فارسی است و پارسی نیست
        سخن بر سر پارسی گفتن و نوشتن است. فارسی را میتوان گفت زبان بیگانه و بس
        از آن گزشته فارسی و عربی هتا (حتی) در گویش (لحجه، لهجه) هم بسیار به هم نزدیک هستن و کسی که زبان فارسی و عربی را نمیداند، هر دو زبان را یک جور می شنود. من بارها از مردم فرنگ شنیده ام که زبان فارسی را عربی و مردم ایران را عرب نامیدند. هیچ جای نگرانی هم نیست زیرا مانند عرب ها هنگام برخورد به یکدیگر بجای ”درود” می گویند سلام، سلام و علیکم
        لوتی های کلاس بالا هم میگویند: سام و سام اَلِکوم
        به باور من زبان فارسی خود یکی از گردانندگان بی سامانی و تند برخورد کردن مردم با یکدیگر است

  6. علی
    ۲۲ مهر ۱۳۸۹ at ۱۶:۵۰

    بسیار عالی بود. با نظر برسام موافقم.

  7. کارن
    ۲ آبان ۱۳۸۹ at ۱۴:۴۶

    در لهجه بوشهری برای برساختن فعل بعد از بن مضارع شناسه esi به کار می رود که بازمانده ist زبان پهلوی ساسانی است .
    خندید؛ خندس xandes
    ترسید؛ ترسس tarses
    که در زبان پهلوی خندِست ( xandist) و ترسِست (tarsist) بوده است.
    دقیقا مانند نمونه ای که شما در جدول آوردید.
    فروغیست!
    کامیست!
    اکاریست!

    اینکه گفتید “همچنین برخی گویش‌های زبان‌های ایرانی هنوز دیس باستانی خود را نگه داشته‌اند و نمی‌توان این زبان‌ها را زبان مرده شمرد.”
    کاملا درست و بجاست.

  8. کارن
    ۲ آبان ۱۳۸۹ at ۱۵:۰۳

    از نوشته های حیدری ملایری (http://aryaadib.blogfa.com/post-419.aspx) :
    فارسی دری دنباله ی پهلوی یا فارسی میانه است. زبان پهلوی توانایی صرفی بسیاری داشته، و در آن از اسم و صفت و قید و ضمیر مصدر بسیط می‌ساخته‌اند. البته، فعل مرکب و عبارت های فعلی در زبان پهلوی وجود داشته، و همچنان که درباره ی زبان فارسی دری نیز صادق است، یکی از امکانات این زبان بوده‌اند؛ ولی تعدادشان با فعل های بسیط مقایسه‌پذیر نیست. برای پی‌بردن به نیرومندی این زبان در ساختن مصدرهای بسیط به چند نمونه ی زیر توجه شود:
    گوشیتن (=گوشیدن: گوش دادن)، هوشیتن (=هوشیدن: فهمیدن)، کنیتن (=کینیدن: کین داشتن)، خوشنیتن (=خویشیدن: اختصاص دادن)، واچیتن (=واژیدن: سخن گفتن)، فرموشیتن (=فراموشیدن: فراموش کردن)، اچنیتن (=هیچیدن: هیچ کردن)، ویناسیتن (=گناهیدن: گناه کردن)، پاسپانیتن (=پاسبانیدن: پاسبانی کردن).

    پس از حمله ی عرب ها به ایران، الگوهای زبانی بر اثر به کار نرفتن کم کم فراموش یا مهجور شدند. در دوره ی نخست زبان فارسی دری که از آغاز حمله ی عرب ها تا سده ی هفتم هجری است، الگوهای بازمانده از پهلوی، مثلن پیشاوندها و پساوندها و مصدرهای بسیط بیش ترند. ولی بعدها بر اثر فزونی گرفتن واژه‌های عربی، مصدرهای مرکب فراوان می‌شوند، زیرا واژه‌های عربی را مشمول قاعده‌های دستوری فارسی نمی‌کردند. از سده ی هفتم پیشاوندهای فعل نیز از رواج می‌افتند.

    • نادر
      ۱۲ دی ۱۳۸۹ at ۲۳:۵۰

      جناب کارن ضمن عرض ادب و احترام خواهش دارم به جای مثلن از کلمه مانند سود ببرید

  9. امیر
    ۱۵ آبان ۱۳۸۹ at ۰۵:۵۵

    سلام و بسیار ممنون
    در مورد پیشوندهای فعلی ِ در و بر و سر و جا و پس و…
    نمونه‌ی این پیشوندها در سایر زبان‌های هندواروپایی، پسوندهای out ,up, in,on, off و…
    در انگلیسی و auf , aus و… در آلمانی ست.
    که فعل آغازین را گاه دیگرگون می‌کنند اما هرگز به آن نمی‌چسبند. در آلمانی در صورت مصدری پیش از فعل می‌آیند اما هنگام صرف حتا در پایان جمله و با فاصله از فعل آغازین می‌آیند. در انگلیسی هم گه‌گاه.
    مانند turn the radio off
    در لهجه‌های دست‌نخورده‌تر زبان فارسی هم گاه به این‌گونه صرف بر می‌خوریم:
    «پس‌دادن» در برخی لهجه‌های ِ جنوب فارس و بوشهر این‌گونه در جمله می‌آید:
    برو بده‌اش پس.
    در لهجه‌ی تاجیکستان هم این پیشوندها با تاکید بر جدایی‌شان تلفظ می‌شوند. در شعر و نثر سبک‌ خراسانی که نزدیکی ساختاری بیشتری با زبان‌های هندواروپایی دارد هم همچنین.
    به نظرم حتا اگر با جدانویسی بر این جدایی تاکید کنیم راه برای برساختن فعل‌های ترکیبی بیشتر از پیشوندها هموار خواهد شد.
    سپاس‌گزار ام

    • کارن
      ۱۶ آبان ۱۳۸۹ at ۱۸:۳۷

      ۱- در انگلیسی up , out , off , .. گاهی به فعل می چسبند مانند
      upload, ouline , …
      ۲- به جای برخی پیشوند ها مانند Out پیشوند دیگری دارند که پیش از فعل آمده و به فعل می چسبد مانند ec/ex
      ۳- در انگلیسی هنگام صرف فعل چیزی به اول فعل نمی چسبد ولی در فارسی “می” استمراری و “ن” نفی و “م” نهی می چسبند. که کار را برای پیشوند های فعلی نچسب!( مانند بر ، در، پیش، پس و …) مشکل می کنند. مانند پیشرفتن: پیش نرفت/نپیشرفت!
      می پیش رود/ پیش می رود!
      ۴- همانگونه که نویسنده گفته است برخی از این پیشوند ها در فارسی باستانی کاملن به فعل می چسبیده مانند
      پیشوند هم/هن/ان: اندوختن، انباشتن/انگیختن و …
      پیرا/پر: پرستیدن/پرآکندن و …

      • امیر
        ۱۷ آبان ۱۳۸۹ at ۱۵:۴۳

        ممنون دوست عزیز.
        درست است. در باره‌ی آن‌هایی که می‌چسبند که حرفی نیست… یا نچسب‌هایی که چند جایی (یا چندین جا) هم چسبیده اند.
        حرف در این است که از نچسب‌ها می‌شود فعل‌های ترکیبی بسیار ساخت. فعلی مانند take off در سده ی پیش برساخته شده و جدایی off امکان این برسازی را فراهمیده. در زبان فلسفیک آلمانی فعل‌های برساخته‌ی این‌چنینی سر به فلک می‌زنند.
        به نظرم با چسباندن همیشگی پیشوندها و تاکید نکردن بر جدایی ساختاری‌شان امکان این بر سازی از بین می‌رود.

        بهترین مثال خود «بر ساختن» است که فعلی برساخته از همین پیشوندها و فعل ساده‌ است. و معنی متفاوتی از «ساختن» گرفته.

        به این ترتیب می‌توانیم از ترکیب فعل‌های ساده با این پیشوندهای نچسب صدها فعل نو برسازیم.

        مشکل «بر می‌سازم» یا «بر نساز» را نمی‌فهمم.
        آلمانی‌ها این وند را کاملن از فعل پایه جدا می‌کنند و به پایان جمله می‌برند، ما پیش از فعل پایه می‌گذاریم‌اش.
        اشکال این گونه صرفیدن در چیست؟
        و چرا «می‌برسازم» و «نبرساز» از حالت کنونی بهتر است؟
        .
        از معرفی سایت پایین واقعن ممنون ام.

        • کارن
          ۲۰ آبان ۱۳۸۹ at ۰۱:۵۰

          بند ۱۰ مقاله دلیلش رو توضیح داده!
          ضمنا برای فعل های دو پیشوندی به تناقض می رسه

          نمونه: بازفرآورش
          باز می فرآورم
          یا
          بازفر می آورم؟

  10. امیر
    ۱۵ آبان ۱۳۸۹ at ۱۴:۰۶

    هرچند که بحث شما درباره ی زبان علمی و فلسفیک است اما داستان نویسان و شاعران هم می توانند در پیوستن این بند ناف یاری رسانان خوبی باشند و گوش و چشم مردم را با واژگان و ساختارهای نحوی فارسی درست بپیوندند.

  11. امیر
    ۱۵ آبان ۱۳۸۹ at ۱۶:۰۸

    در خراسان به ترشح مایعات می گویند پشنگ (pesheng) . پیشینگ هم تلفظ می شود. فعل اش هم پشنگیدن است.
    شاید در برسازی واژگانی به کار آید.
    شاد باشید.

  12. امیر
    ۱۶ آبان ۱۳۸۹ at ۰۰:۴۱

    در باره‌ی پیشوند «در» و این که هر دو معنی بیرون و درون را می‌دهد.
    در واقع این‌ها دو واژه اند. «اندر» و «به‌در» که هر دو به مرور به «در» کوتاه شده اند.
    «اندر رفتن» یعنی به درون رفتن
    «به در رفتن» یعنی به بیرون رفتن، گریختن، از جا جستن (نمونه وار برای فنر)، پرتابیدن
    امروز در تاجیکستان «به درون رفتن» را می‌گویند «در رفتن» که از «اندر رفتن» آمده است. مانند: هفته‌ی آینده در خواهم رفت به دوشنبه.
    اما ما «در رفتن» را برای «گریختن» به کار می‌بریم که از «به‌در رفتن» آمده است.
    .
    در دو معنی «پیش» هم ممکن است با دو واژه رو به رو باشیم که امروز تلفظ یکسان دارند. یکی با «ی» کوتاه که در فارسی معیار نابود شده و دیگری با «ی» بلند.
    مانند همین تفاوت در شیر ِ جانور و شیر به معنی پیس
    یا سیر متضاد گرسنگی، و، گیاه سیر
    نمونه فراوان است. شاید اگر لهجه‌های تاجیکستان و افغانستان را بر رسیم بتوانیم درستی انگاشت‌های این‌چنینی را بسنجیم.

  13. کارن
    ۱۶ آبان ۱۳۸۹ at ۱۸:۲۷

    در مورد “اندر” بهر است توضیحات دکترملایری را بخوانید. فکر می کنم با “در” فرق می کند.

    می تونید به سایت ایشون هم مراجعه کنید:

    Mod.Pers. andar “in, into, within” (added to the words pedar “father,” mâdar “mother,” barâdar “brother,” xâhar “sister,” it implies “step-father, step-mother, half-brother, half-sister” respectively), from Mid.Pers. andar “in, among, concerning;” O.Pers. anatr, Av. antarə’ (adv., prep., prev.), antarə (adv., prev.), “inside, intra, within, between;” also Av. antara- (adj.) “interior;” cf. Skt. ántara- “interior, adjacent to; intimate, dear;” from PIE *enter, as above.
    The Av. antarə’ is used with verbal stems to create abstract actions. For example, antarə’-mruyē “to prohibit,” from antare- “inter-” + mruyē “to speak,” from root mrū- “to speak, say.” This is exactly the same pattern as L. inter-dicere “to interdict, forbid, prohibit,” from inter-, as above, + dicere “to speak.” The Av. antare- is used with another verb to produce the same sense: antarə-uxti “to interdict,” from antarə- + uxti “to speak, to say.” E. Benveniste (1975) made an interesting investigation on the origin of the “to speak inside” paradigm for the concept of interdiction. He argues that inter- derives in fact from *en-ter, the second component, while being a comparative form, introduces the notion of separation. His conclusion is that antarə-mruyē or inter-dicere mean “to pronounce inside (a group) so as to separate (or isolate somebody).” According to Benveniste, the Av. terms are the oldest forms in the Indo-European languages which convey an important piece of information about an aspect of Indo-European life/tradition in pre-historic times.

  14. گودرز
    ۲۲ آبان ۱۳۸۹ at ۱۸:۲۹

    درود ای خردمندان

    آنچه که امروزه در همه جهان پیشرفته آشکار است این است که زبان بایست پرتوانتر و پربارتر باشد. توانمندی زبان به آرایش درست واژگان آن و توان همسازی واژگان است. توانمندی همسازی واژگان در زبان پارسی چنان است که میتوان آنرا بخشایش بزرگ ایزدی به مردم درست ایران بزرگ دانست.
    ّبا اندرآمدن واژگان نا همگون بیگانه توانمندی زبان سست میشود و مردمانی ناتوان از ساختن واژگان در دم می باید که از واژگان ازبر کرده بهره ببرند که ناتوانی و لال شدن مردمان را انگیزه میشود.
    چیزی بنام وامگیری از واژگان بیگانه در کردار شدنی نیست و این گفتار پست گروهی از دشمنان پیشرفت کشورهایی چون ایران است. بدیهی است که زبان باید از واژگان بیگانه زدوده شود و با این پاکسازی ها توانمندی بالا و واژه پردازی بیشتری بیابد.
    براستی که زبانهای کردی . پارسی از توانمندترین زبانهای کیتی هستند و میتوانند بی هیچ دردسری دانشی ترین زبانهای جهان باشند.
    کشورهای بهره جوی مانند انگلستان و فرانسه بسیار کوشیدند که در زمان ستمگستری ترکان پست قاجار زبان و فرهنگ ایران را به واژگان پست تازی بیالاییند. از این روی است که ایرانیان افغانستان اکنون زبانی ناتوانتر از ایرانیان ایران دارند. چرا که در زمان پادشاهی پهلوی بسی زبان پارسی پالوده و آراسته شد چیزی که ایرانیان افغانستان از آن دور ماندند.

    هرچه یک زبان ساختار به هم پیوسته تری از دستگاه واژگانه خود دارد همان اندازه مردم هم بالاتر میاندیشند و درست تر باهم سخن میگویند.

    پاینده باد ایران

    • پاکساز
      ۲۲ آبان ۱۳۸۹ at ۲۱:۰۱

      آفرین!
      ۱۰۰ % با شما همداستان هستم.
      بدرود

  15. Irani
    ۲۴ آبان ۱۳۸۹ at ۱۶:۱۹

    dorood bar nevisandeh in neveshtar (Parsa)

  16. اردشیر
    ۷ آذر ۱۳۸۹ at ۱۷:۲۳

    من تمام تلاشم را میکنم که نوشته شما را به همه بشناسانم ، هر ایرانی باید این نوشته را بخواند
    اگر میتوانستم با شما تماس بگیرم خوب بود نشانه جی میلی من
    paymane

  17. برسام
    ۸ آذر ۱۳۸۹ at ۲۲:۴۸

    تنها راه برزیستن (survive) زبان پارسی در جهان دانش و فناوری همین راهیست که در این نوشتار بازنموده شده است. وظیفه ما هم آفرینش محتوا(content) در رایااسپاش (cyberspace) می باشد.

  18. یک ایرانی
    ۲۱ آذر ۱۳۸۹ at ۲۰:۴۹

    درود بر نویسنده این نوشتار ع. پارسا!
    خرسندم از اینکه میبینم هنوز فرزانگان و شیر پاک خوردگان ایرانی هستند که به داد زبان پارسی برسند، آفرین!
    بدرود

  19. Ali
    ۴ دی ۱۳۸۹ at ۱۶:۴۸

    Afarin! one of the best texts about Persian Linguistic I’ve ever read

  20. علی
    ۴ دی ۱۳۸۹ at ۱۸:۵۶

    ایکاش کسانیکه که در فرهنگستان واژه برمیگزینند، بجز زبانهای بیگانه “عربی” و “ترکی”، دست کم به یک زبان بومی ایرانی (کردی، گیلکی، لری، مازندرانی …)، یک زبان باستانی ایران (پهلوی، اوستایی،…)، و یک زبان دیگر هندواروپایی و همخانواده پارسی (آلمانی، فرانسوی، …) آشنا می بودند که کار زبان فارسی به اینجا کشیده نشود!

    • roohandeh majid
      ۷ بهمن ۱۳۸۹ at ۱۲:۴۵

      دوست گرامی آیا کسی را سراغ دارید که برای یافتن برابر درست sensor به من کمک کند؟

  21. محمد
    ۲۰ دی ۱۳۸۹ at ۱۶:۱۵

    برای رواگ واژه های نوساخته باید در اینترنت و رایااسپاش محتوا تولید کرد . یادم هست چند سال پیش همین واژه ی رزمایش با چه مخالفتی روبرو شد (نمونه : عباس معروفی) ولی امروز این واژه کاملا جا افتاده و هرگز از میدان بدر نخواهد شد.
    با گسترش این واژگان در اینترنت بخت آنها برای پذیرش و رواگش بسیار بیشتر خواهد شد.

  22. برسام
    ۲۶ دی ۱۳۸۹ at ۱۸:۲۸

    راز برزیستن زبان پارسی همین است وگرنه فرومردن آن در جهان دانش و فناوری ناگزیر خواهد بود.

  23. roohandeh majid
    ۳ بهمن ۱۳۸۹ at ۱۲:۵۸

    برای واژه sensor چه پیشنهادی دارید؟ پیشنهاد فرهنگستان “حسگر” است که نازیبا و نادرست است.

    آیا برابرهای زیر را می پسندید؟
    بساویدن = sense
    بساوش = sensing
    بساونده، بساوک = sensor
    بساومند = sensitive
    بساومندی = sensitivity
    بسودنی = sensible
    نابسودنی = sensless
    بساوگرا = sensual
    بساوگرایی = sensualism

    • برسام
      ۵ بهمن ۱۳۸۹ at ۰۱:۲۱

      فکر نمی کنم پیشنهاد خوبی باشه!
      سودن و ساویدن و بساویدن همه به معنی لمس و touch است نه sense!

    • roohandeh majid
      ۱۶ بهمن ۱۳۸۹ at ۲۰:۵۵

      دوستان پارسی دوست
      سرانجام پس از کوشش بسیار توانستم این برابرها را پیدا کنم.

      هوش = sense
      ناهوشیار، ناهوش، هوش خواب (احمق) = sensless
      هوشگری = sensing
      هوشکار، هوشور = sensor

      سنسور ابزار کوچکی است که می تواند بشناسد چیزهایی مانند گرما، مولکول ها، تکان ها، نورها و … که برابرسازی برای همین واژه زمان فراوانی از من گرفت.

      هوشکاری، هوشوری=sensory
      زیست هوشکار = biosensor
      تف هوشکار = thermosensor
      فروغ هوشکار = photosensor
      هوشناک، زودرنج = sensitive
      هوشناکی= sensitivity
      هوشناک کردن، هوشناک شدن = sensitize
      هوشناک ساز = sensitizer
      هوشناک سنج = sensitometer
      هوشناک سنجی = sensitometery
      هوشناک سنجیک = sensitometeric
      هوشبار = sensible
      هوشباری = sensibility
      هوشناک برگ، ساورنج = sensitive plant
      هوشناکی دورنما = landscape sensitivity
      هوشگاه = sensorium

      در دیگر واژه های انگلیسی sense برابر با شور، کیف و هوس است.
      اندازه حساسیت این دستگاه چیست؟
      اندازه هوشناکی این دستگاه چیست؟

      هرچه حساستر باشد بهتر است.
      هرچه هوشناکتر باشد بهتر است.

      • roohandeh majid
        ۱۷ بهمن ۱۳۸۹ at ۰۹:۲۰

        برای سنسور شاید هوشگر بهتر از هوشکار باشد چون کار پسوندی است که بیشتر واسه پیشه آدم ها به کار می رود مانند برشکار ، ورزشکار، صافکار و … ولی واژه هایی هم هستند که با گر در آن ها پیشه وری را نشان می دهند مانند آرایشگر، کارگر.

        دیدگاه شما چیست؟

  24. سیده زهرا قاسمی
    ۹ بهمن ۱۳۸۹ at ۲۰:۱۰

    بادرود
    از دیدن سایتتون خیلی شادمان شدم .ایرانی ام واز گاهی که یادم میاد یعنی ۱۲ سالگی همیشه دوست داستم که زبان پارسی از واژهای بیگانه خالی کنم و براین باورم که برای این کار میتوان از واژهایی که در زبانهای ایرانی(لری کردی بلوچی ویا اذری هایی که ترکی سخن نمیگویند وبه زبان ایرانی سخن میگن ویا ….)بهره گرفت خیلی خوشحالم که کسی پیدا شد که در این زمینه سخنی داشته باشه.من که با شما هم اوام و امید ان دارم که کسی پیدا بشه وبتونه اثار سروده سراهای ایرانی چون مولانا وحافظ و..را از واژهای عربی وترکی و..غیره تهی کنه و وقتی که میخوایم بگیم زبان ما پارسیه حقیقت داشته باشه.ولی کو گوش شنوا ؟به ویژه پس از انقلاب اسلامی در ایران سروده سرا ها یه واژه نامه ی عربی وانگلیسی…به ویژه عربی کنار دستشون گذاشتن تا هر وقت قافیه کم اوردن از واژهای عربی بهره بگیرن.اگه همین جوری پیش بره تا ۲۰ سال دیگه زبان عربی زبان رسمی ماست شما در تاجیکستان اینکار اغاز کنید شاید روی ایرانیها اثر بگذاره .من دوست دارم در این زمینه هرکاری بتونم انجام بدم .اگه عربها میگن حافظ عرب بیراه نگفتن اخه بیشتر واژهاش عربیه همه که مانند پردیسی(فردوسی)میهن پرست نبودند..پیروز باشید 

  25. بورزو
    ۱۹ بهمن ۱۳۸۹ at ۰۴:۱۵

    درود بیکران به هم میهنان گرامی و ارجمندم به ویژه گرامی کدبان پارسا
    دست مریزاد، مانده نباشی هم میهنم! به این امید که هر روز آگاهتر و پیروزمند باشیم از دست رنجهای شما گرامیانی که زمان و توان خود را برای ایران و ایرانی بکار می گیرید!
    ایدون باد و ایدونتر
    چند سالی هست که میکوشم پارسی بگویم و بنویسم. همیشه در زبان فارسی کمبودهای بسیاری سُهِش (احساس) داشته ام. امروز این نابسامانی ها را بیشتر دیده و می بینیم.
    خشنود و سرفرازم از زبان پارسی که اگر هنوز نما و زیباییهایی در زبان ”فارسی” دیده یا شنیده می شود از همان چند درسد(شاید ۲۰٪) واژه های پارسی است

    زبان هر فرهنگی زیبایی و یا زشتی نمای درون و برون یک خانه یا یک کاخ کوچک و بزرگ است که نشانگر توان و ناتوانی دست اندرکارانی ست که آن ساختمان را بنا نهاده اند

    این خانه و یا کاخ باید توان گرداندن فرهنگ آن مردمان را داشته باشد. آن خانه باید گنجایش هنرمندان، دانشمندان، کشورداران، استاندار، شهردار و و دیگران داشته باشد و آن مردمان هنگامی می توانند آن خانه را پاکیزه و نگهبان باشند و تازه نگهدارند که بتوانند با یکدیگر پیوندی (رابطه) درست داشته باشند که نخستین ابزار پیوندشان نیازمند به یک زبان درست و نیک است.

    آوا توان و نیرویی بسزا دارد. با شنیدن یک ترانه یا آهنگی شاد، غمگین و یا خندان میشویم، از زمان کنون به گزشته یا آینده میرویم، عاشق میشویم، افسرده، خشمگین و یا خسته. این همه دگرگونی ها از زبان و آوایی است که می شنویم. در هر زبانی هم به همین گونه است. یکی خود واژه و دیگری شیوه ی گفتاری یا آهنگ آن است که با سخنانمان به دیگران مهر میورزیم و یا به تندی و زشتی سخن مگوییم.

    همانگونه که گرامی پارسا در نوشتار خود گفتن، در زبان فارسی همه زدن و کردن است.
    ریش تراشیدن یا ریش زدن، پیرایش مو(مردانه) آرایش مو(زنانه) یا سر زدن؟ ساز نواختن یا ساز زدن؟ سخن گفتن یا حرف زدن؟ کدامیک ساده تر و زیباتر و خوش آوا تر است؟
    می بینیم که در فارسی همه گفتن از زدن است تا جایی که خود و زن و بچه را هم میزنند چون در زبانشان اینگونه آموخته اند که زدن کاریست روزانه و هیچ جای نگرانی و نادرستی هم ندارد.
    گرامی هم میهنم، ای ایرانی، ای کسی که خود را ایرانی می نامی، زبان فارسی زبان ما ایرانیان نبوده و نیست، زبان ما پارسی است، پارسی، پ ا ر س ی
    تندرست و شادمان باشید
    بدرود تا درودی خوش

  26. فرانك
    ۲۴ بهمن ۱۳۸۹ at ۱۵:۵۸

    dimension دورامون به جای بعد
    diameter ترامون به جای قطر
    perimeter پیرامون به جای محیط
    circle پرهون به جای دایره
    خیلی حال کردم با این پیشنهاد ها.

  27. امين سازگاري
    ۱۵ اسفند ۱۳۸۹ at ۲۰:۲۹

    با عرض سلام و خسته نباشید خدمت مدیریت سایت .اینجانب امین سازگاری دانشجوی علوم سیاسی از شما نهایت تقدیر و تشکر را دارم .با امید به اینکه زبان فارسی زبان مادری ما است و اینکه من مدتی است وارد وب سایت ایجانب شده ام واز مطالب آن نهایت استفاده را برده ام از شما می خواهم که اگه میتونید نگاهی هم به وب سایت اینجانب داشته باشید و اگر مطلب یا نظری نسبت به آن داشته باشید خواهشمندم نظرات خود را بگویید برای اصلاح یا تکمیل به نظرات دوستان واقعا نیازمند هستم .با تقدیر و تشکر .

  28. مسعود
    ۲۱ اسفند ۱۳۸۹ at ۱۰:۱۶

    دیشب داشتم کتاب سمک عیار رو می خوندم. یه جایی از کتاب خورشید شاه میگه: ” از ترس بسهمیدم! ”

    فعل سهمیدن (که سهمناک رو ازش ساختیم) به معنی وحشت کردن است ولی شوربختانه بیشتر این فعل ها فراموش شده اند و به جایش فعل های ترکیبی (مانند وحشت کردن) استفاده می شود.
    سهمیدن = وحشت کردن
    سهماندن = باعث وحشت دیگران شدن

  29. مسعود
    ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۰ at ۰۸:۴۴

    جالب بود.
    در اقوام لر فعل “فهمستن” رو داریم به جای “فهمیدن”
    یعنی به جای استفاده از “ایدن” برای برساختن فعل از فرمول کهنتر “استن” استفاده شده است.

  30. برسام
    ۵ تیر ۱۳۹۰ at ۱۳:۰۵

    در مورد پیشوند پرا اخیرا فرهنگستان در دفتر هشتم دو واژه ی
    پراساخت (paralogous) و پراشنوایی (paracusis) را برساخته است و به نوعی این پیشوند را به رسمیت شناخته است.

    همچنین هوفامینه (euchromatin) و ترارسانی (transduction) را نیز برساخته که همگی به معنی وجود نیاز به پیشوند های باستانی است که حتا فرهنگستان نیز از آن نتوانسته بگذرد.

  31. برسام
    ۶ تیر ۱۳۹۰ at ۰۷:۱۸

    پیشوند “ارتا” هم از جانب فرهنگستان بلاخره به رسمیت شناخته شد.
    واژه ی ارتاساخت (orthologous ) دفتر هشتم

  32. آرش
    ۱۶ مهر ۱۳۹۰ at ۰۹:۱۸

    در گویش های بختیاری هم به جای رمبیدن می گویند رمبستن!
    به نظر می رسد اگر چه برساختن فعل در فارسی با “استن” زیاد فعال نیست ولی در گویش های فارسی خیلی هم فعال است.
    فهمستن، رمبستن، …

  33. میر توحید رضوی
    ۱۷ اسفند ۱۳۹۰ at ۲۲:۰۰

    تشکر بسیار از شما دوست و ایرانی عزیز. مطلبی‌ است که هر هفته چندین بار باید به آن مراجعه کرد. البته به تمامی نوشته‌های زبان‌ایرانی.
    شاد و پیروز باشید.

  34. علی
    ۲۷ آذر ۱۳۹۱ at ۲۰:۱۳

    واژه های خراسان به علت دوری از سرزمین عرب ها فارسی ترند.
    کاش لهجه ی در حال مرگ آن را پیش از آنکه دیر شود دریابند.
    مثلا مردم اینجا به جای
    “انسجام” ،”طلوع”،”غروب”،عادت کردن”،”مصدوم”،خفاش”
    می گویند:
    “همگیری”،”روززد”،”روزنشین”،”آموختگی”،”نابکار”،”بال چرمی”و…
    و از این دست خیلی زیاد است.

    همچنین اصطلاحات فارسی بسیار است.
    و هم لغاتی که معادل عربی ندارد مثل :”دی دم” یعنی باد بسیار سرد.
    بعضی هم در کتاب های قدیم به کار رفته که در لهجه غالب امروز فراموش شده اند ولی در خراسانی راج اند مثل: “پنداشتن”،”یله کردن”،پالیدن”و……

  35. مجید
    ۲۵ دی ۱۳۹۱ at ۰۲:۴۱

    دوست گرامی با دیدگاه شما موافقم ولی چه کنیم که بامردمی زندگی می کنیم که اگر بجای سلام واژه درود پارسی رابکار بریم به ما می خندند همچنین اگر همه چکامه سرایان ما راه فردوسی بزرگ را ادامه می دادند ما امروز این مشکلها را نداشتیم از دیدگاه بنده بد ترین ضربه ها رابه زبان پارسی حافظ ها و سعدی ها زدند سپاس از تلاش شما

  36. مجید
    ۲۹ دی ۱۳۹۱ at ۲۳:۲۳

    درود به هم مهینان گرامی و ارجمند
    درود به فردوسی بزرگ وارجمند
    دیدگاه من اینست که چه کسانی به زبان پارسی در طول تاریخ آسیب رساندند آیا جز حافظ وسعدی ها و… بودند آنها اگر هنر داشتند مانند فردوسی سروده های خویش را به پارسی می سرودند نه اینکه برای جور کردن ردیف ها و قافیه های سروده های خود از انواع واژگان بیگانه یاری بجویند خواه نا خواه آنها این واژگان را با زبان ما درآمیختند
    مگر جز این است خواهشمندم با این نوشته خردمندانه برخوردشود
    نه از روی تعصب این دیدگاه و باور من است خواهش دارم پاسخی در خور دهید با سپاس از همه کسانی که برای از میان بردن واژگان بیگانه (تازی) تلاش می کنند. بدرود

دیدگاه شما چیست؟

Your email address will not be published. Required fields are marked *