:: زبان فارسی | مقاله و جستار | چگونگی صرف فعل‌ها در زبان پارسی ::

خانه » مقاله و جستار » چگونگی صرف فعل‌ها در زبان پارسی

چگونگی صرف فعل‌ها در زبان پارسی

۲۴ تیر ۱۳۸۷

چندی پیش در وبنوشتی مطلبی را دیدم با این مضمون که در زبان پارسی افعال بی‌قاعده وجود دارد و این ویژگی را ضعف زبان دانسته بود و ...
در نگاه نخست به نظرم آمد که آموختن افعال بی‌قاعده دشوارتر از آموختن افعال با‌قاعده است (‌البته برای کسانی که زبان فارسی را آگاهانه می‌آموزند و نه آنهایی که در کودکی آنرا ناآگاهانه یاد می‌گیرند). همین مطلب باعث شد به این موضوع بیاندیشم که چرا در بیشتر زبانها بی‌قاعده‌گی وجود دارد و دلیل پیدایش آن چیست، که حاصل آن نوشته‌ایست که در پی می‌آید.

ع.ح پارسا -

با توجه اینکه زبان در طی سالیان سال توسط انسان تکمیل شده و در بسیاری موارد هم این تکمیل با قواعدی همراه بوده و اساسا انسان نمی‌توانسته بدون ایجاد قوانینی دست به تکمیل زبان بزند چرا که زبان یک سامانه‌ی بزرگ است و بدون قاعده نمی‌توان چنین سامانه‌ای را پی‌ریخت مگر در موارد اندک و در سطح کوچک. اما چرا در مورد افعال بی‌قاعده که بخش بزرگی از افعال زبان ما را شامل می‌شود، این اتفاق افتاده است؟ آیا نیاکان ما هنگام ساخت هر فعل دست به نو آوری می‌زدند و از هیچ قانونی پیروی نمی‌کردند؟
در جدول زیر نمونه‌ای از افعال با‌قاعده و بی‌قاعده آورده شده است. همانگونه که می‌بینید در افعال با قاعده به‌سادگی فعل صرف میشود و آموختن آن نیز بسیار آسان است ولی در افعال بی‌قاعده، هر کدام از این نمونه‌ها بگونه‌ای متفاوت صرف می‌شوند. اگر چه به سلیقه‌ی من این افعال زیباتر و خوش‌آواتر هستند و پیچیدگی آنها زیبایی خاصی به آنها می‌بخشد ولی آموختن آنها نیز به همان اندازه دشوارتر می‌نماید.

جدول1- افعال با‌قاعده
Persian_Verb_Table_1

جدول2- افعال بی‌قاعده
Persian_Verb_Table_2

اگر بخواهیم هر کدام از این نمونه‌ها را بیشتر واکاویم بهتر است نمونه‌های بیشتری را بررسیم، در جدول‌های زیر نمونه‌های همانند در یک جدول گذاشته شده‌اند تا بتوان آنها را همسنجید.

جدول 3- گروه فعلی یک
Persian_Verb_Table_3

آنچه که بسیار جالب توجه است این است که در همه‌ی این نمونه‌های همانند، "خ" تبدیل به "ز" شده است و این قطعا نمی‌تواند یک تصادف بوده یاشد. نتیجه‌ی اولیه¬ای که می‌توان گرفت این است که افعالی که تاکنون بی‌قاعده نامیده می‌شده‌اند، چندان هم بی‌قاعده نیستند و شاید اصلا بی‌قاعده نباشند! برای بررسی بیشتر این فرضیه، نمونه‌های دیگری را نیز می‌آزماییم.

جدول 4- گروه فعلی دو
Persian_Verb_Table_4

داستان جذاب‌تر شد، همانگونه که می‌بینید در همه‌ی این افعال، "ف" به "ب" تبدیل شده است، و این فرضیه را به واقعیت بیشتر نزدیک می‌کند. اجازه بدهید نمونه‌های دیگری را نیز بیازماییم.

جدول 5- گروه فعلی سه
Persian_Verb_Table_5

جدول 6- گروه فعلی چهار
Persian_Verb_Table_6

جدول 7- گروه فعلی پنج
Persian_Verb_Table_7

جدول 8- گروه فعلی شش
Persian_Verb_Table_8

در زبان‌های هند و اروپایی دیگر نیز چنین ویژگی‌ای وجود دارد. به یک نمونه از زبان انگلیسی بسنده می‌کنم.

جدول 9- یک نمونه از زبان انگلیسی
English_Verb_Table_1

نکته‌ای که که در بررسی افعال و جای دادن آنها در گرو‌های فعلی درست باید در نظر گرفته شود این است که ریخت کهن فعل را نیز باید در نظر گرفت (شکستن و اشکستن). نکته‌ی دیگر اینکه استثنا و بی‌قاعده‌گی در فرآیند تکمیل زبان، طبیعی است به ویژه در زبان‌هایی مانند پارسی که قدمت نوشتاری آنها زیاد است. با بررسی این شش گروه فعلی می‌توان به این نتیجه رسید که افعال به ظاهر بی‌قاعده در زبان پارسی نه تنها بی‌قاعده نیستند که قواعد زیبا و در خور توجهی دارند (‌و به نظر می‌رسد این قواعد تبدیل دلایل آوا‌شناختی دارد که می‌تواند انگیزه‌ای برای پژوهش دیگری باشد) و بهتر است آنها را بی‌قاعده ننامیده و نام دیگری برای آنها برگزینیم.

»»شما هم می‌توانید مقاله‌های خود را برای زبان فارسی بفرستید.

نظر دهید

سینا در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۱:۰۷ نوشته است:

گمان می‌کنم آقای دکتر خانلری نیز به چنین مبحثی اشاره کرده‌اند. به هر صورت این گونه مباحث بسیار مهم هستند

ع.ح. پارسا در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۲:۰۳ نوشته است:

با درود
آقای سینا، سپاسگزارم که در مورد متن نظر دادید.
پیش از نوشتن این مقاله، در اینترنت به جستجو پرداختم و مطلب مشابهی نیافتم، و برای خودم نیز جالب بود که مطلبی در این باره در اینترنت وجود ندارد و با توجه به اینکه ادبیات رشته تخصصی بنده هم نیست، از منابع دیگر نیز بی اطلاع بودم.
اگر شما مرجع و منبعی را سراغ دارید که به این موضوع اشاره دارد، خواهش میکنم معرفی نمایید.

میرظاهری در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۲:۳۳ نوشته است:

خیلی عالی بود. احسنت و احسنت.
از نتایج این پژوهش می‌توانیم در رایانش زبانمان استفاده کنیم. اگر این اتفاق بیوفتد و به این باور برسیم که زبانمان را این گونه بررسی کنیم می‌توانیم از زوال آن جلوگیری کنیم.

آرش - arash@yaho.com در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۲:۳۵ نوشته است:

بسیار ‍جالب بود، تا بحال از این زاویه به زبان نگاه نکرده بودم. علمی و نو آورانه

آذر.م در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۲:۳۷ نوشته است:

بسیار کار جالبی انجام دادید این نشان می دهد در هر بی نظمی هم نظم وجود دارد.

حسین - shhparsa@gmil.com در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۳:۰۴ نوشته است:

مقاله جالبی بود.حتما یکی ازدلایل ماندگاری وزیبایی زبان فارسی استفاده پیشینیان ازقوائد پویا بوده واین می تونه راهنمای مادرساختن واژه های جدید باشه.

بهار - Bahar_246@Yahoo.com در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۳:۰۴ نوشته است:

مطلب بالا بسیار جالب و دارای نکات ظریف و قابل تاملی است که
من تاکنون به آن دقت نکرده بودم!!

تارا در ۲۴ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۴:۲۴ نوشته است:

عالی بود آفرین

یک ایرانی در ۲۶ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۲۳:۰۶ نوشته است:

با سپاس.
با توجه به اینکه مهارتی در ادبیات پارسی ندارم، دانستن این نکات برایم جالب بود.

بابک - babak@bbp.ir در ۲۷ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۹:۱۶ نوشته است:

یک زمانی ذهن من هم درگیر این مساله بود ، و الان هم هست دوست دارم که یک لیست بلند بالایی از افعال زبان فارسی داشته باشم تا بتوانم این نظریه را ثابت کنم به هر حال این را اینجا مطرح می کنم ، البته با توجه به اینکه در صورت استفاده از این مطالب حتما آدرس ایمیل بنده (babak@bbp.ir)هم به عنوان منبع ذکر شود.
خوشحال می شم اگر این مطلب را در خور دیدید به عنوان یک پست جدید در این وب سایت قرار دهید.

می دانیم زبان فارسی هم یکی از زبانهای هندواروپایی هست و زبانهای هم خانواده مشترکات فراوانی دارند، از واژه های مشترک گرفته تا بعضی از اصطلاحات.
من چند وقت پیش مقایسه ای بین ساختن افعال با زبان انگلیسی و فارسی انجام دادم که نتیجه اش برایم جالب بود.
در زبان انگلیسی برای ساخت افعال ماضی از اضافه کردن حرف d یا ed به انتهای فعل کمک می گیرند
مثال های بیشماری می توان آورد
wash==> washed
talk==>talked و ...
در زبان فارسی ما چکار می کنیم. یک کمی سخت هست باید بن ماضی فعل را بدانیم و از روی آن بسازیم، بن ماضی چطور ساخته می شود؟
به نظرم رسید که ممکن هست بین زبان انگلیسی و فارسی در ساخت افعال ماضی هم اشتراکی باشد.
و این کار را انجام دادم
یعنی به اخر فعل مضارع حرف \\\"د\\\" یا \\\"ید\\\" را اضافه کردم نتایج کمی جالب بود

برای مثال فعل
گروه 1
دوش + ید = دوشید
رس + ید = رسید
پر + ید= پرید
پیج + ید = پیچید
رنج + ید = رنجید

دقیقا مانند افعال با قاعده زبان انگلیسی
گروه دوم
\\\"د\\\" ساکن و حرف ماقبل هم ساکن

گو +د = گود(govd) ==> گفت
رو +د = رود (rovd)==> رفت
نتیجه: تبدیل \\\"ود\\\" به \\\"فت\\\"
گروه 3:

پز +د = پزد(pazd)==> پخت
ساز +د = سازد(sazd) ==> ساخت
سوز+د=سوزد(sozd) ==> سوخت
بیز+د= بیزد(bizd)==> بیخت
گداز +د =کدازد(godazd) ==> گداخت
نتیجه : تبدیل \\\"زد\\\" به \\\"خت\\\"
گروه 4
روب + د = روبد (robd)==> رفت
کوب + د = کوبد (kobd)==> کوفت
تاب + د = تابد (tabd)==> تافت
یاب + د = یابد (yabd) ==> یافت
نتیجه : تبدیل تبدیل \\\"بد\\\" به \\\"فت\\\" خیلی شبیه گروه دوم
گروه 5
شوی +د = شوید ==> شست
روی + د = روید==> رست
جوی +د = جوید==> جست
آرای + د = آراید ==> آراست
پیرای +د = پیراید ==> پیراست
ویرای + د = ویراید ==> ویراست
نتیجه : تبدیل \\\"وید\\\" و \\\"اید\\\" به \\\"ست\\\"
گروه 6
دار + د = دارد (dard) ==> داشت
کار + د = کارد ==> کاشت
پندار + د = پندارد == > پنداشت
نتیجه تبدیل \\\"رد\\\" به \\\"شت\\\"
به نظر می رسد حرف آخر فعل مضارع تعین کننده است.

برای شناخت بیشتر احتیاج به لیستی از افعال زبان فارسی هست و زمان
فکر می کنم که تمامی افعل را می توان در 10 گروه جا داد شاید هم بتوان رابطه بهتری پیدا کرد.

سلمان - koohyar_geoosoruva@yahoo.com در ۲۸ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۲:۲۸ نوشته است:

دوست عزیز حدس شما به جاست و اگر خواستار دانستن چرایی این قاعده ها هستید بایستی کمی پهلوی و کمی ریشه شناسی یاد بگیرید...مثلا فعل هایی که در پایان بن مضارع داری ظ هستیند ریشه انها در دوره ی باستان معمولا در پایان حرف\\\"ک\\\" بوده است ....مفصل است

حمیرا بهادرانی - تارنما/وبنوشت - در ۲۸ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۲۰:۴۳ نوشته است:

سلام
تقریبا در همه کتابهای دستور زبان، چه آنها که برای فارسی زبانان و چه آنها که برای فارسی آموزان نوشته شده آنچه شما گفته اید آورده شده است ( مثال احمدی/ انوری - Thackst0n (و فرمولهای مختلفی برای اینکه چطور ستاک حال این افعال را بدست بیاوریم داده شده است.
ولی تجربه من بعنوان یک معلمی که زبان را به افرادی که فارسی زبان مادری آنها نیست درس می دهد این بوده که این گونه قواعد کمکی به فارسی آموزان نمی کندو من شخصا آنها را بعنوان افعال بی قاعده درس داده و از آنها می خواهم آنهارا حفظ کنند چون آنها در مراحل ابتدایی توانایی تشخیص بسیاری از این افعال را ندارندو تازه یاد گرفتن یک فرمول برای فقط چند فعل به نظر من به زبان آموز کمکی نمی کند.

در هر حال من نمی دانم که شما چه مقاله ای خوانده بودید ولی با مسلما داشتن افعال بی قاعده هیچ زبانی را بد نمی کند.
متشکرم

محمد ارژنگ در ۲۹ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۰:۰۰ نوشته است:

در حدول دوم افعال بی‌قاعده، دانستن هم جزو افعالی بی‌قاعده آمده است در حالی که بن مضارع و ماضی آن به همان روش افعال باقاعده استخراج می‌شود، علت را نفهمیدم. درضمن در همین جدول، عنوان بن مضارع و بن ماضی اشتباه درج شده است.

آرش در ۲۹ تیر ۱۳۸۷ ساعت ۱۲:۱۷ نوشته است:

دوست گرامی محمد ارژنگ
دانستن را اگر مانند افعال باقاعده صرف کنیم باید بن ماضی ان بشود "دانید" نه "دانست".

ناشناس در ۰۶ مرداد ۱۳۸۷ ساعت ۱۱:۰۴ نوشته است:

دوست عزیز،
در جدول شماره ی 1 برای ساختن بن ماضی شما اضافه کردن «اید» را به آخر بن مضارع پیشنهاد می کنید. این به نظر من کمی گمراه کننده است. چون بن ماضی به راحتی با حذف نون مصدر به دست می آید.

حسین گل بستان - golebostanh@yahoo.com در ۰۴ مهر ۱۳۸۷ ساعت ۰۰:۴۰ نوشته است:

نکات ارائه شده بسیار جالب است. این مسئله در پژوهشی از جناب استاد آقای دکتر سید مصطفی عاصی ارائه شده است. نکته دیگر اینکه آیا این تغغیرات آوایی در گذر ستاک حال به ماضی اتفاق افتاده است یا بر عکس. برخی از پژوهش های در باب افعال نشان می دهد که در زمان های پیشین اسن دو گونه فعلی از دو گونه زبان فارسی بازمانده باشند و زبانوران فارسی به جای حفظ دو نظام فعلی تنها به حفظ بخشی از دو نظان و به آمیختن ایدو بخش اکتفا کرده اند و هم اکنون به صورت افعال بی قاعده ظاهر شده است. پیشنهاد می کنم به پژوهش اقای دکتر عاصی مراجعه و به مطالعه مصادر افعال زبان فارسی نیز توجه خاص شود.

محمد آقایی - mhmdaqa@yahoo.com در ۱۸ آبان ۱۳۸۷ ساعت ۰۸:۴۶ نوشته است:

به نکته‌ی بسیار مهمی اشاره کرده‌اید. من نیز دراین‌باره اندکی پژوهیده‌ام و با مشکلاتی در یافتن قاعده‌ی برخی فعل‌ها روبه‌رو گشته‌ام. بزودی با شما در میان خواهم گذاشت.

سروش - dadasorush@yahoo.com در ۲۵ اسفند ۱۳۸۷ ساعت ۰۸:۵۰ نوشته است:

با سپاس از نکات ارایه شده
میخواستم بدانم که میتوان بدون استفاده از زبان عربی کاملا پارسی سخن گفت. اگر شما مرجع و منبعی را سراغ دارید که به این موضوع اشاره دارد، خواهش میکنم معرفی نمایید.

نظر دهید

این‌ها را نیز بخوانید:

» قید جمله و قید فعل در زبان فارسی
» در جستجوی نامی برای «چیز»
» آسمان تاریخ در دو بیت: پژوهشی نجومی در شاهنامه
» یادداشتی بر «آسمانِ تاریخ در دو بیت»

آگهی کار

هنر و رایانه