دکتر کامران تلطف -
این گفتار پیشنهادهایی را در مورد بهبود آموزش زبان فارسی در دانشگاهها و
مدارس خارج از کشور ارائه مىدهد. آموزش فارسی مانند هر زبان دیگری,باید
همراه با نیرو, بشاشت, و سرزندگی استاد و دانشجویان باشد. برای دستیابی به
این شرایط, فنون و ابزارهای گوناگونی وجود دارد که استاد باید آنان را
فراگیرد. تدریس زبان فارسی همچنین باید از طریق ارائه اطلاعات فرهنگی و به
کارگیری بازیهای آموزشی به یک فعالیت سرگرم کننده و سازنده مبدل شود. برخی
از این جستارها و فنها که در زیر به بحث درباره آنها مىپردازم برای آموزش
همه زبانها به کار برده مىشود و برخی دیگر ویژه آموزش زبان فارسی است.
سرزندگی در آموزش زبان به این معناست که استاد باید با انرژی و توان بسیار
و با آمادگی فراوان به کلاس درس وارد شود و با همان توان و نیرو آن را تا
به انتها هدایت کند. استاد زبان باید در همه حال با دانشجویان در ارتباط
باشد و پیوسته از آنان بخواهد که واژهها و جملههای جدید را تکرار کرده,
گاه خود نیز بر اساس الگوهای داده شده جمله های نویی بسازند دانشجویان نیز
بایستی در فعالیتهای دسته حمعی شرکت کنند و آنچه را که مىآموزند در کلاس
به کار برند. برای نیل به این هدف مىتوان از روش فراگیری همگانی یا
همیارانه
(Cooprative Learning) استفاده کرد. این روش همان طور که در مورد آموزش
ادبیات مؤثر است در آموزش زبان هم مىتواندکمک زیادی برای برپایی جلسات پر
تحرک و کارآمد آموزشی بکند. بر طبق این روش دانشجویان در جریان آموزش و
یادگیری فعالانه شرکت مىکنند. آنها در گروههای کوچک که تحت نظارت دائم
هستند با یکدیگر به بازیهای آموزشی مىپردازند و یا برای مثال با یکدیگر,
سعی در نوشتن یک قطعه انشایی درباره یک موضوع ویژه مىکنند. بر طبق این روش
اعضای گروه باید به گونه مثبتی به یکدیگر متکی باشند و در برابر سهمی که
در انجام کار به عهده مىگیرند مسئول باشند, از سهم دیگران نیز باخبر باشند
و تمام این کارها را با یکدیگر انجام دهند. در نتیجه این همکاری گروهی,
اعضا با مهارتهای رهبری, اطلاع رسانی, تصمیم گیری, و مدیریت آشنا و از
آنها در عمل استفاده مىکنند و نیز گروه این فرصت را مىیابد که کار خود را
ارزیابی کند و راههای بهتر شدن کار خود را پیدا کند. از پیش شرطهای این
روش هم این است که دانشجویان قبل از آمدن به کلاس مطالعه خود را انجام
داده باشند و سپس همگی در کلاس فعال باشند .1 این شیوه به ما کمک مى کند
که انگیزه مطالعه و عشق به یادگیری زبان فارسی را در دانشجویان زنده نگاه
داریم.
هنگامی کلاسهای درس سرگرم کننده است که خشک نباشد؛ امکان مشارکت همه
دانشجویان به طور مساوی در آن وجود داشته باشد؛ و آموزش در کلاس همراه با
بازیهای آموزشی, موسیقی, شعر و آواز باشد. در این فعالیتها باید استاد
دانشجویان را به گروههای کوچک دو, سه یا چهار نفره تقسیم کند و از آنها
بخواهد که با همکاری با یکدیگر یک جمله طولانی مثلاً در مورد اینکه شب
گذشته چه کار کردهاند و چه غذایی خوردهاند بنویسند. سپس لازم است
نماینده گروه آن را خوانده و یا روی تخته بنویسد. یا استاد از آنها بخواهد
که با استفاده از واژههایی که در آن روز فرا گرفتهاند یک نمایشنامه
کوتاه نوشته, آن را اجرا کنند. در کلاسهای پیشرفتهتر, استاد ممکن است از
دانشجویان بخواهد که به دو گروه تقسیم شوند و درباره یک فیلم و یا رقابت
ورزشی که در حال انجام است مناظره کنند.
بازیهای آموزشی بسیارند؛ از جمله مسابقه بیست سؤالی, بازی با واژهها (جای
خالی را پر کنید) و بازی با فلش کارت (کارتهایی که روی آنها واژههایی
نوشته شده و با در کنار هم قرار دادن آنها جمله ساخته مىشود). مى توان از
بازیهای سنتی ایرانی, و یا حل جدول کلمات متقاطع آسان نیز استفاده کرد. به
طور کلی بازیهای آموزشی در کلاس زبان به چند دسته تقسیم مىشوند: بازیهای
گفتاری و تلفظی, بازیهای نوشتاری و خواندنی, بازیهای هجایی و بازیهایی که
از ترکیب اینها ساخته مىشود. منابع بسیاری درباره بازیهای آموزشی وجود
دارد که مى توان از آنها برای برای آموزش همه زبانها استفاده کرد.2 برخی
از فعالیتها را مىتوان با استفاده از وسایل ارتباط جمعی به ویژه با
استفاده از برنامههای صدا و سیمای ایران انجام داد. با انجام این بازیها
مهارتهای زبانی دانشجویان افزایش مىیابد اما استفاده از آنان محدود به این
نیست. مىتوان حتی برای انتخاب دانشجو برای رفتن پای تخته سیاه, ابتدا یک
بازی انجام داد که لزوماً به خود زبان هم ربطی نداشته باشد. با این کار
محیطی سرزنده و سرگرم کننده ایجاد مىشود. نکته مهم در این رابطه, داشتن یک
اتاق راحت و بزرگ است که علاوه بر صندلی راحت, امکان نشستن روی زمین هم
وجود داشته باشد.
برای داشتن یک کلاس سازنده, باید هدفهای آن کلاس را دقیقاً مشخص کرد و به
طور پیوسته به سمت آن هدفها حرکت کرد. برای مثال اولین هدف دوره ابتدایی
زبان فارسی مىتواند این باشد که در پایان آن دانشجو بتواند خود را با چند
جمله معرفی کند, نیازهای عمومی خود را بیان کند, با فارسی زبانان درباره
مسائل عادی و روزمره گفتگو کند, متنهای ساده را بخواند, و سرانجام توانایی
نوشتن یک بند مطلب را بدون اشتباه عمده داشته باشد. برای رسیدن به این
اهداف, استاد باید مهارتهای چهارگانه گفتاری شنیداری, خواندن, نوشتاری
دااشجویان را تقویت کند و به طور دائم میزان پیشرفت این مهارتهای زبانی را
نیز ارزیابی کند. معمولاً در فراگیری زبانهای خارجی روی این چهار مهارت
همزمان کار مىشود اما در مورد فارسی به علت وضعیت خاص الفبای آن لزومی
ندارد که این همزمانی رعایت شود.
در واقع این اشتباه رابسیاری تکرار مى کنند و از روزهای نخستین به تدریس
الفبا و شیوه نگارش فارسی مى پردازند. برای دانشجویان خارجی و حتی برای
ایرانیان نسل دوم و سوم که برای اولین بار به فراگیری زبان فارسی مى
پردازند شروع با الفبا مشکل ساز است و به یک عامل بازدارنده تبدیل مىشود.
من شخصاً وقت زیادی را صرف تواناییهای گفتاری دانشجویان مىکنم. حتی هنگامی
که الفبا را تدریس مىکنم کار را از صداها شروع مى کنم و نه از شکل نوشتاری
آنها. اگر دقت کنید, کودکان ما هم ابتدا حرف زدن را یاد مى گیرند و تازه
پس از شش سال به مدرسه مى روند تا خواندن و نوشتن را بیاموزند. به علاوه
ابتدا صدای حروف را یاد مى گیرند. بنابراین چرا ما باید به کسی که برای
اولین بار با زبان فارسی آشنا مى شود پیش از حرف زدن نوشتن را بیاموزیم؟
آن هم نظام نوشتارىیی که به علت غریبه بودنش با زبان انگلیسی, هنگام
آموزش, کمبودها و پیچیدگیهای فراوانی دارد.
اما هنگامی که با بزرگسالان یا کودکانی که انگلیسی نوشتاری را مىدانند سر
و کار داریم, مىتوان خواندن و نوشتن را خیلی زود آغاز کرد. با وجود این در
این حالت, من ترجیح مىدهم برای مدتی از الفبای لاتین استفاده کنم. این کار
چند حسن دارد: اول اینکه, دانشجو یا دانشآموز (به ویژه کودکان ایرانی که
در خارج به دنیا آمدهاند) با دیدن الفبای تقریباً دشوار عربی بلافاصله
ناامید نمىشوند و با علاقه و کنجکاوی به فراگیری زبان ادامه مىدهند. دوم
اینکه دانشجویانی که عربی یا اردو یا ترکی عثمانی مىدانند, نحوه تلفظ حروف
در این زبانها را بر لهجه فارسی خود تحمیل نمىکنند(توجه داشته باشید که
استفاده از حروف با صدا و بىصدای لاتین مىتواند تلفظ نسبتاً دقیقی از
صداهای فارسی را ارائه دهد). سوم اینکه با استفاده نکردن از حروف عربی از
آغاز, استاد مىتواند شرایط مساوی برای همه دانشجویان (که برخی از آنها
ممکن است با نظام نوشتاری از پیش آشنایی داشته باشند) به وجود آورد.3
سرانجام استفاده موقت از این نظام نوشتاری به ما اجازه مىدهد که بر مهارت
خواندن, (که پیش از یا همزمان با گفتار مورد توجه است) نیز تأکید لازم
کنیم. این روش و شیوه نگرش به تدریس الفبا سازنده است زیرا دانشجو در مدت
چند هفته این این توانایی را خواهد یافت که از آنچه در کلاس درس یادگرفته
در عمل استفاده کند. و در حقیقت این وظیفه آموزگار است که با برپایی
گردهماییهای دسته جمعی, فرهنگی,جشنوارههای فرهنگی و سینمایی, و با فراهم
آوردن اطلاعات مربوط به صفحات فارسی در شبکه جهانی وب و طرز استفاده از
آنها این امکان را برای دانشجو فراهم کند که فارسی را به عنوان یک زبان
زنده و پربار فرا بگیرد. بسیاری از امریکاییان زبان را به این امید فرا
مىگیرند که به سرزمین آن زبان سفر کنند. پیش از اینکه چنین فرصتی برایشان
به دست آید مىتوان از راه فعالیتهای فرهنگی استفاده عملی از زبان فارسی را
در خارج از کشور هم فراهم کرد تا دانشجو به فرهنگ و ادبیات ایران نیز هر
چه بیشتر علاقمند شود و سعی کند در درسهای دیگری هم در این زمینهها ثبت
نام کند.
به طور خلاصه, هنگام آموزش زبان فارسی همیشه باید اهداف آموزشی مشخصی را
دنبال کرد, همیشه در حال ارزیابی بود و این فرصت را به وجود آورد که
دانشجو از زبانی که فرا مىگیرد در عمل استفاده کند, به علاوه هرگز نباید
فراموش کرد که فراگیری زبان یکی از سالمترین تفریحات برای کودکان و جوانان
باشد تا تعداد فراگیران آن افزایش یابد.
پانوشت:
1- برای اطلاع بیشتر درباره این روش تدریس لطفاً به منابع زیر رجوع کنید:
Felder, R.M., and Brent< R.(1996). “Navigating the Bumpy Road to
Student – Student – Cetered instruction”. College Teaching , 44(2), 43
– 47
Johnson , D.W., and johson , R.T. , and Smith , K.A.(1998) . M aximizing Insrtuction
Through Coperative Learning. ASEE prism , 7(6), 24- 29
Feider , R.M., and Brent , R.(1994). Cooperative Learning in Technical Curses:
Procdures , Pitfalls , Payoffs . Report to National science Foundation. (ERHC Documenet Reproducion Service N O. ED 377039).
این نوشته را مىتوان از روی اینترنت و از آدرس زیر دریافت کرد:
HTTP://WWW2. ncsu. Edu/effective _ teaching/
2- کتاب زیر یکی از منابع قدیمی است که این بازیها را به خوبی تقسم بندی کرده و آنها را توضیح داده است:
Lee , W.R.Language – Teaching Games. Cames and Contests. Oxford: Oxford University Press , 1965.
3- این روشی است که نگارنده با دو تن از همکاران خود در کتاب درسی زیر که برای ارسال اول فارسی نوشته شده از آن استفاده کرده است.
Don Stilo , Jerome Clinton , and Kamran Talattof. Modern Persian : Written and spoken . Yale University Press , 2003.
برگرفته از: تارنمای شورای گسترش زبان فارسی
آموزش زبان فارسی: سرزنده, سرگرم کننده و سازنده 
